Այս յօդուածին շարժառիթը եղաւ Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդական ընտրութիւնը: Անգամ մը եւս մեծ յուսախաբութեամբ իրազեկ դարձանք որ Ուրբաթ 31 Օգոստոս 2018-ին  Լիբանանի հայոց թեմի ազգային Երեսփոխանական ժողովը, ըստ պաշտօնական յայտարարութեան, ի ներկայութեան 34 պատգամաւորներու եւ գաղտնի քուէարկութեամբ՝ ՄԻԱՁԱՅՆՈՒԹԵԱՄԲ թեմին առաջնորդ ընտրած է Նարեկ արք. Ալեմէզեանը:

Նկատի ունենալով որ անձնապէս չեմ ճանչնար Նարեկ սրբազանը, կարծիք պիտի չյայտնեմ իր նկարագրի եւ կենցաղի յատկութիւններու մասին որպէս եկեղեցական: Խորհրդածութիւններ կատարելէ առաջ կ’ուզեմ մէջբերել 11 Սեպտեմբեր 2018 թուակիր «Զարթօնք»ի տուեալ համարին մէջ արձանագրուած յայտարարութիւնը. «ՀԲԸՄ Լիբանանի ատենապետ Ժիրայր Թիւֆէնքճեանի գլխաւորած պատուիրակութեան հանդիպումը նորանշանակ առաջնորդ Նարեկ արք. Ալեմէզեանի հետ»: Պահ մը մտածեցի թէ արդեօ՞ք յատուկ դիտաւորութեամբ գործածուած է «նորանշանակ» բառը, թէ՞ վրիպումի կամ լեզուական գիտութեան բացակայութեան արդիւնք է:  Ուրիշ հարց, որ այդ բառը ամբողջութեամբ ճշգրիտ սահմանումն է եղած կատակերգութեան:

Ամիսներ առաջ լսած էինք արդէն ստոյգ աղբիւրներէ, որ լիբանանահայոց նախկին առաջնորդ Շահէ սրբազան իր հրաժարականը պիտի ներկայացնէր, –ինչպէս որ պատահեցաւ,– որպէսզի իր նոր պաշտօնին երթար Միացեալ Նահանգներու Արեւելեան Թեմը, յաջորդելու համար Օշական արք. Չոլոյեանին: Օշական սրբազան փափաք յայտնած էր Արամ Ա. կաթողիկոսին, թէ հանգստեան կ’ուզէ կոչուիլ, բայց չենք գիտեր ո՛ւր:  Մինչեւ հիմա հանգստեան կոչուածները տակաւին վանք չեն վերադարձած. աւելին ըսելու պէտք չկայ…:  Թերեւս՝ Օշական սրբազան օրինակ ըլլայ մնացեալ հանգստեան կոչուած եպիսկոպոսներուն. ժամանակը ցոյց կու տայ:

Նարեկ սրբազանի ընտրութիւնը անգամ եւս մեզ դէմ յանդիման կը դնէ բեմադրութեան մը, որ միշտ կը պատահի մեր բոլոր թեմական աթոռներէն ներս: Մինչեւ ե՞րբ պիտի շարունակուին ժողովուրդը քնացնելու, խաբելու այս հիւանդագին, ողորմելի եւ ժամանակավրէպ խաղերը: Տակաւին երէկ էր կարծէք, որ Նարեկ սրբազան անակնկալօրէն լքեց  իր կաթողիկոսական փոխանորդի պաշտօնը Կիպրոսի մէջ: Մանրամասնութիւնները մեզի ծանօթ չեն թէ ինչո՞ւ տարի մը հազիւ բոլորած՝ ան թողուց իր պաշտօնը ու   հասաւ Գանատա,  ու թէեւ այլոց նման իրեն ալ խոստացուած էր Գանատայի առաջնորդութիւնը, սակայն եւ այնպէս հրապարակի վրայ կատարուած այլանդակ խօսակցութիւններն ու մեկնութիւնները՝ թէ «Հնչակեան տունէ կու գայ՝» արգելք հանդիսացան իր նախընտրած՝ իմա՛ Գանատայի թեմին առաջնորդ ընտրուելուն: Այս երեւոյթը կամ խօսակցութիւնները անգամ մը եւս ցոյց կու տան թէ որքան հին ու պինդ գլուխ ենք, որովհետեւ տակաւին յամեցած կը մնանք մեր կաղապարեալ հին նախապաշարումներու  ճահիճին մէջ: Գանատա եղած շրջանին,  յաճախ կը լսէինք իր մօտիկ բարեկամներէն իր արտայայտած բողոքներուն մասին. «Այսքան ատեն է Գանատա եմ՝ օ՛ր մըն ալ Արամ կաթողիկոս ո’չ հեռաձայնեց եւ ո’չ ալ հետաքրքրուեցաւ ինձմով, իմանալու թէ ես ինչպէ՞ս կ’ապրիմ առանց եկամուտի եւ նոյն ատեն կը խնամեմ կարօտեալ ծնողներս»:

Ուրե՛մն, այս բոլորէն ետք յանկարծ կը լսենք որ Նարեկ սրբազան փէշէրը հաւաքելով Լիբանան վերադարձած է: Այնպէս կ’երեւի, որ բացթողումները  դարմանելու համար Լիբանանի առաջնորդական աթոռը խոստացուեցաւ իրեն: Այնպէս կ’երեւի նաեւ, որ անցեալի անտեղի՝ «Հնչակեան» պիտակը այլեւս իր ազդեցութիւնը պիտի չունենար, նկատի առնելով կաթողիկոսին եւ «ղեկավար» ջոջերուն նորանոր հաշիւները: Ինչպէս վերեւ յիշեցինք, Շահէ սրբազան կը պատրաստուէր Ամերիկա անցնելու, սակայն ինչպէս առածը կ’ըսէ՝ «տունին հաշիւը շուկային չբռնեց»: Այլ խօսքով, Անուշաւան եպիսկ. Դանիէլեանի՝ որպէս Ամերիկայի Արեւելեան Թեմի առաջնորդ ընտրութինը յուսախաբ թողուց Արամ կաթողիկոսն ու տեղւոյն «ղեկավար» ջոջերը, որոնք կը յաւակնին ըլլալ ազգին տէրը իրենց կուսակցական եւ անհատական հաշիւներէն ելլելով:

Անուշաւան եպս. Դանիէլեանի ընտրութիւնը շառաչուն ապտակ մըն է բոլոր անոնց, որոնք տակաւին կը յաւակնին ունենալ մենաշնորհը առաջնորդ ընտրելու եւ արձակելու:  Քուլիսներու ետին կատարուած աշխատանքները տուին իրենց պատուաբեր արդիւնքը, դաս տալով բոլոր անոնց որոնք կը կեղեքեն եւ կը չարաշահեն Եկեղեցւոյ հեղինակութիւնը զանազան հաշիւներով: Ժամանակն է որ ժողովուրդը արթննայ իր թմբիրէն եւ տէր կանգնի իր Եկեղեցիին եւ իր իրաւունքներուն, այնտեղ հաստատելով անգամ մը եւս ժողովուրդին օրինական իրաւունքներուն գերակայութիւնը:

Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ սփիւռքեան թեմերուն մէջ կան «ընտրուած» եւ «վերընտրուած», աւելի ճիշտ պիտի ըլլար ըսել՝ նշանակուած եւ վերանշանակուած «առաջնորդներ», որոնք հաւանաբար մոռցած են թէ դրուած են այդ պաշտօնին: Երբեք պիտի չփափաքինք ստորագնահատել այն բացառիկ եկեղեցականները, որոնք իրեն կենցաղով լաւագոյն օրինակը կը հանդիսանան իրենց քարոզած ճշմարիտ խօսքերուն:

Կասկածէ վեր է, եւ դարերու ընթացքին փաստուած իրականութիւն, թէ մեր կեանքին մէջ Եկեղեցիին վերապահուած է կարեւոր դերակատարութիւն մը  որպէս բարոյական հեղինակութիւն, եւ ո՛չ թէ բռնակալ  իշխանութիւն, եւ որպէսզի կարենանք ստեղծել այս իտէալ բարոյական հեղինակութիւնը՝ անհրաժեշտ է ունենալ անբասիր, զարգացած եկեղեցականութիւն, գիտակից իր ուխտին եւ առաքելութեան, նոյն ատեն ունենալով թափանցիկ կառոյց-կազմակերպութիւն մը՝ իր հոգեւոր եւ վարչական բոլոր բաժանումներով, խարսխուած սահամանադրական բոլոր կանոնագրութեանց վրայ:

Եթէ չխօսինք այս հարցերու մասին, եւ եթէ շարունակուի այս գայթակղութիւնը, ո՞վ պիտի ըլլայ մեղաւորը:  Խորապէս համոզուած ենք որ եթէ սրտցաւ ազգայիններ, մանաւանդ մտաւորականութիւն եւ պահանջատէր երիտասարդութիւն, չհակազդեն եւ հրապարակ չգան ամէն տեսակ օրինազանցումներու եւ խախտումներու լուսաբանութեան արդար պահանջով, այնուհետեւ պէտք չէ զարմանալ որ այս ընտրութիւնները-նշանակումները պիտի շարունակուին, եւ ժողովուրդի ստուար մեծամասնութիւնն ալ, անգիտակ այս կացութեան, պիտի շարունակէ մնալ իր ճահճացումին մէջ:

Նոյնքան տխուր է պատկերը էջմիածնական թեմերէն ներս: Եթէ կը յիշեն մեր ընթերցողները, Ուրբաթ 6 Մայիս, 2016-ին գումարուեցաւ Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան (էջմիածնական) Թեմի 89-րդ Պատգամաւորական Ժողովը, ուր յայտնուեցաւ հետեւեալ երեւոյթը. «Պատգամաւորները բարձր գնահատելով Առաջնորդ Սրբազան Հօր՝ Յովնան Արք. Տէրտէրեանի անձնուէր բազմակողմանի ծառայութիւնները, Թեմիս կանոնագրութեան համաձայն վստահութեան քուէ տուին Թեմակալ Առաջնորդին, որպէսզի 2017-ի Մայիսի սկիզբը գումարուելիք 90-րդ տարեկան Պատգամաւորական Ժողովի աւարտէն սկսեալ 7 տարուան շրջան մըն ալ պաշտօնավարէ որպէս Արեւմտեան Թեմի Առաջնորդը»: Ահաւասիկ ա՛յլ տեսակի կատակերգութիւն մը: Այս բոլոր կանոնագրային խախտումները բացայայտօրէն կատարուեցան եւ առաջնորդութիւնը ապահովուեցաւ, որովհետեւ շուրջ 500,000 տոլարի փոխանցում կատարուած էր Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի հաշիւին: Չենք վարանիր յայտարարելու, թէ բոլոր անոնք որոնք Մայր Աթոռի հաշւոյն գումար կը փոխանցեն անպայման որ կ’ապահովեն շարունակութիւնը իրենց առաջնորդական պաշտօններուն:

Ասկէ առաջ բազմիցս անդրադարձած ենք այս տխուր իրողութիւններուն: Այս դժբախտ կացութեան՝ բոլորս ալ, –քաղաքական իշխանութիւն, կրաւորական մտաւորականութիւն եւ մամուլ,– մեղաւոր ենք որ թերացած ենք մեր ազգային պարտականութեան մէջ, եւ չենք կատարեր անհրաժեշտ քննադատութիւններ՝ բարոյական սկզբունքներէ մեկնելով եւ ապագայի լուրջ մտահոգութեամբ հանդէպ բոլոր անոնց, –կազմակերպութիւններ կամ անհատներ, ինչ որ ալ ըլլան իրենց հանգամանքները,– որոնք կը չարաշահեն իրենց աթոռներն ու պաշտօնները եւ կ’անպատուեն ու կ’եղծանեն ազգին բարոյականութեան բոլոր չափանիշները:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

21 Սեպտեմբեր  2018

Լոս Անճելըս

Այս գրութեան գլխաւոր նպատակը կը միտի յստակացնել այն բոլոր պիղատոսական սուտերը զորս կարդացինք «Արմինիըն Միրըր-Սփէքթէյթըր» (Armenian Mirror-Spectator) թերթի խմբագրականին մէջ, ստորագրուած երկար տարիներու ազգային կեանքի մէջ «վաստակ» ունեցող անձի մը կողմէ, յանձին Տիար Երուանդ Ազատեանի: Երբեք չէինք ակնկալեր որ այսպիսի խաւարամտութիւն պատած ըլլայ Ռամկավար ազատական կուսակցութեան անդամ, Թէքէեան Մշակութային Միութեան ղեկավար, Հայկական Բարեգործական Միութեան «ժրաջան» անդամ եւ նոյն միութեան ղեկավար անձնաւորութիւն մը՝ որպէսզի այսպիսի սուտեր գլտորէր օր-ցերեկով պաշտպանելու համար բռնակալ մը, իմա՛ Ս. Էջմիածնի Գարեգին Բ. կաթողիկոսը,  որուն սխրագործութեանց մասին կարելի է հատորներ լեցնել:

Վերլուծելէ առաջ կաթողիկոսին դէմ եղած շարժումը, պատասխանենք քաղաքաքէտ վերլուծաբանին սոփեստութեան: «Թաւշեայ յեղափոխութիւնը որ Նիկոլ Փաշինեանը վարչապետի աթոռին նստեցուց, չտուաւ իր արդիւնքը, որովհետեւ  չկրցանք տեսնել որեւէ փոփոխութիւն մը ժողովուրդի առօրեայ կեանքին մէջ»: Ինչպէ՞ս բնութագրել 29 տարիներու աւերն ու կողոպուտը Հայաստանի Հանրապետութեան ագահ վարչակարգին կողմէ, որուն ջրաղացին ջուր հասցուցին նաեւ մեր Ռամկավար եղբայրները՝ գործակցելով  երկրի երեք նախագահներուն հետ: Եւ ինչպէ՞ս կարելի է  մէկ օրէն միւսը մոգական գաւազանի մը հրաշքով վերականգնել երկրի քաղաքական եւ տնտեսական ողբալի վիճակը, երբ դաշտը  լեցուն է օձերով եւ կարիճներով…:  Նախ պէտք է վերականգնել ժողովուրդի հաւատքը հայրենիքի եւ հայրենի տան հանդէպ, որմէ ետք անհրաժեշտ է կողոպտուած աւարը վերադարձնել ու վերականգնել իւրաքանչիւր քաղաքացիին արդար իրաւունքը, հաստատելով օրէնքի գերագահութիւնը:

Ու խմբագիրը կը շարունակէ ըսելով. «դժգոհ եկեղեցական մը, Հայր Կորիւն Առաքելեան, որ մի քանի օր առաջ կարգազուրկ հռչակուեցաւ կաթողիկոսին կողմէ, միացաւ ցուցարարներու որոնք ձեւով մը արշաւեցին դէպի Ս. Էջմիածին յերիւրանքներ եւ կեղծ պատմութիւններ հրապարակելով կաթողիկոսին հասցէին»: Դժբախտաբար խմբագիրը կը փորձէ յիմարի տեղ դնել ստուար հասարակութիւնը: Ո՞վ չի ճանչնար Գարեգին Բ. կաթողիկոսը եւ անոր անողնայար, ինքնասիրութիւնը կորսնցուցած սքեմաւոր խմբակը: Անհրաժե՞շտ է արդեօք աւելի մանրամասնօրէն նկարագրել անոր կեանքի  ու գործունէութեան բոլոր ծալքերը…: Իջնե՞նք արդեօք մինչեւ հոն. անշուշտ ո՛չ…: Կ’ուզենք բարձր մնալ այդ բոլորէն եւ չլուալ մեր եկեղեցակններուն աղտոտ լաթերը հանրութեան առաջ:

Խմբագիրը կը շարունակէ իր սուտերը ակնարկելով Գնդեվանքի դէպքին, երբ ամէն ինչ տեսաներիզի վրայ է բացայայտօրէն: Ա՛լ կը բաւէ շեփորէք որ իբր թէ կաթողիկոսի կեանքին վտանգ կը սպառնար: Այո՛, կատարուեցան բարձրաձայն յայտարարութիւններ, բայց եթէ այդ բոլոր ըսուածները ճշմարիտ չէին՝ թող կաթողիկոսը քաջութիւն ունենար պատասխանելու, փոխանակ մայրավանք հեռաձայնելու եւ ըսելու որ իր կեանքին վտանգ կը սպառնայ,  մինչ ինք հանգիստ նստած էր ռուս զբօսաշրջիկներու ինքնաշարժին մէջ: Մինչեւ ե՞րբ պիտի գլտորէք այս սուտերը:

Խմբագիրը կը փորձէ «քաղցրացնել»  դէպքը, յայտարարելով որ կաթողիկոսը իր վերադարձի ճամբուն վրայ Խոր Վիրապի մէջ հանդիպած է ուխտաւորներու, որոնց փոխանցած է իր օրհնութիւնը  եւ յայտարարած է որ ինք ներողամի՜տ է ցուցարարներու հանդէպ քանի որ ի վերջոյ անոնք ալ «մեր զաւակներն են», երբ անդին, ժամ մը առաջ, կը վախնար ինքնաշարժէն դուրս գալու եւ խօսելու իր ժողովուրդին հետ: Վե՛րջ տուէք այս պոռոտախօսութեան եւ շաղակրատութեան: Այլեւս չէք կրնար խաբել հասարակութիւնը, որ շատ աւելի մօտէն կը ճանչնայ կաթողիկոսը եւ իր ստրուկները,  քան թէ դուք՝ շքանշանակիրներդ:

Այս դէպքի պարագային ոստիկանութիւնը թերացաւ, –կը յայտարարէ խմբագիրը,– եւ կը փորձէ նաեւ խեղաթիւրել վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի յայտարարութիւնը, կերպով մը հասկցնելով ընթերցողին, թէ վարչապետը անուղղակիօրէն համաձայն էր կատարուածին: Կարծէք չի բաւեր կատարած ցնորաբանութիւնը, կը փորձէ հասարակութիւնը համոզել որ կաթողիկոսներն ու պատրիարքները ցկեանս կը մնան իրենց աթոռին վրայ: Հայց. Եկեղեցւոյ պատմութեան անգիտակ այս խմբագիրը մոռցած է որ մեր պատմութիւնը լեցուն է գահընկեց եղած կաթողիկոսներով, իսկ պատրիարքներու պարագային՝ անհաշիւ է անոնց թիւը:

Որպէս թէ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի ընտրութեան պարագային սփիւռքէն եւ հայրենիքէն ներկայացուցիչներ Ազգային եկեղեցական ժողովով կ’ընտրեն կաթողիկոս: Կրնա՞յ վերոյիշեալ խմբագիրը մեզի ցոյց տալ թէ վերջին հարիւրամեակին ո՛ր մէկ կաթողիկոսական ընտրութիւնը եղած է արդար, առանց պետական եւ կուսակցական միջամտութեան: Ճիշդ ատոր համար ալ՝ նշանակուած կաթողիկոսը կը ծառայէ օրուան քաղաքական ղեկավարութեան եւ սփիւռքի Ռամկավար ազատական կուսակցութեան:

Ինչո՞ւ կը զարմանայ խմբագիրը, երբ ցուցարարներ յայտարարած են որ հայ ազգը ամբողջութեամբ ո՛չ կը սիրէ  եւ ո՛չ ալ կը յարգէ Գարեգին Բ.ը, եւ հետեւաբար պէտք է հրաժարի իր պաշտօնէն: Շատ ներողամիտ թող ըլլայ պրն. խմբագիրը, որ ցուցարարները իրմէ արտօնութիւն չեն խնդրած ցոյցը կազմակերպելու համար:  Եկեղեցին կը պատկանի ժողովուրդին եւ ո՛չ թէ իր պատկանած, կամ որեւէ մէկ ուրիշ  կուսակցութեան: Այլեւս աւելորդ են ձեր անհիմն յերիւրանքները թէ այս բողոքող ցուցարարները աղանդաւորներ են:  Ո՛չ թէ աղանդաւոր մարդիկ, այլ նոյնինքն  Մայր  Աթոռի նոր եւ նախկին միաբաննե՛ր էին որոնք  կ’առաջնորդէին ժողովուրդը, որ իր ընդվզումի արդար ձայնը կը բարձրացնէր ընդդէմ բռնակալ կաթողիկոսին, որ խորտակած է ամբողջ ժողովուրդի մը յարգանքը Հայց. Եկեղեցւոյ հանդէպ:

Ինչո՞ւ կը զարմանաք երբ ժողովուրդը կաթողիկոսը կը նկատէ որպէս անբաժան մասը այն անկուշտ դասակարգին, որ կողոպտեց հայրենիքի բնական հարստութիւնը, ցամքեցուց ժողովուրդին երակը եւ տնտեսապէս սնանկացուց երկիրը:  Այս բոլոր աւերումներուն ընթացքին ժողովուրդը որեւէ ատեն գէթ մէ՛կ անգամ ականատես եւ ականջալուր եղա՞ւ կաթողիկոսի բողոքի ձայնին՝ կատարուած անիրաւութեանց դէմ, թէ՞ ընդհակառակն՝ լուռ մնաց քանզի ի՛նք եւս մասնակից էր  տեղի ունեցող աւերածութեան, եւ խղճի արդար ձայն բարձրացնելու փոխարէն՝ շքանշաններով զարդարեց կուրծքերը այդ թալանիչ ու բանսարկու դասակարգին: Մանուէլ Գրիգորեաններն ու անոնց նմանները, հակառակ իրենց բոլոր քրէական յանցանքներուն, պատիւներու  արժանացան կաթողիկոսին կողմէ, եւ տակաւին կ’ակնկալէք, պարո՛ն խմբագիր, որ ժողովուրդը յարգէ՞ այսպիսի մէկը որ ի սպառ պարպուած է հոգեւոր բոլոր արժէքներէ:

Ա՛լ չխօսինք բոլոր այն վարձկան, վախկոտ, ստրկամիտ եպիսկոպոսներուն եւ առաջնորդներուն մասին, որոնք հանրային մամուլով իրենց զօրակցութիւնը յայտնեցին կաթողիկոսին, իրենց խախուտ աթոռները պահելու համար: Յարմար առիթով կը գրենք այդ ինքնասիրութիւնը կորսնցուցած, աթոռամոլ եւ մամոնապաշտ պաշտօնեաներու մասին:

Խմբագիրը կը քննադատէ նաեւ, որ ցուցարարները մտած են մայրավանք եւ կերպով մը «գրաւած» են զայն,  պահանջելով Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի հրաժարականը, զանազան սուտեր հնարելով: Այս երեւոյթը այնքան խորթ երեւցած է խմբագրին՝ որ կը դատապարտէ նաեւ հայրենի մամուլը, թէ տեղի ունեցող ցոյցերու մասին լրատուութիւն կատարելով՝ թերացած է իր պատասխանատու դերակատարութեան մէջ: Եթէ մայրավանք մտնելը «գրաւել» կը նշանակէ, մեր խմբագրին կ’ուզեմ յիշեցնել որ 1956 թուականին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսի ընտրութեան ատեն մեր Ռամկավար Ազատական կուսակցութեան անդամ եւ համակիր քոյրերը, գրաւեցին կաթողիկոսարանի Մայր Տաճարը որպէսզի արգելք հանդիսանան ընտրական պատգամաւորական ժողովին գումարման այնտեղ, եւ ո՛չ միայն այդ, այլ նաեւ… աղտոտեցին մայր տաճարի սալայատակը քանի որ, բնականաբար, Տաճարին մէջ զուգարան (արտաքնոց)  չկար:  Ատոր հաշիւը չէին ըրած…: Դէհ, ե՛կ վարդապետ եւ մի խենդանար:

Ասկէ առաջ բազմիցս կրկնած ենք եւ անգամ մը եւս յիշեցնենք խուլ ականջներուն.  Սրբութիւն Սրբոց Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինը եւ Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ վարկն ու հեղինակութիւնը անձեռնմխելի ճշմարտութիւններ են եւ երբեք չեն կրնար ըլլալ ստուերի տակ:

Մենք երբեք խնդրոյ առարկայ պիտի չդարձնե՛նք Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ անջնջելի եւ անկորնչելի դերը դարերու ընթացքին, հայ ժողովուրդի կամքն ու նկարագիրը կերտելու իր առաքելութեան մէջ: Մեր ժողովուրդին ցասումն ու զզուանքը ո՛չ թէ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի հանդէպ են, այլ ուղղուած են դէպի այդ Աթոռը ապօրինաբար յափշտակած Գարեգին Բ. կաթողիկոսը,  որ օրուան պետական վարչակարգին օգնութեամբ, եւ ի հեճուկս կանոնական բազմազան խախտումներու, բազմեցաւ Ամենայն Հայոց Հայրապետութեան գահին:

Ժամանակն է որ Մայր Աթոռը մաքրուի եւ այնտեղ հաստատուի ժամանակաւոր տեղապահութիւն, մինչեւ որ այդ ճահիճին մէջ գտնուող օձերն ու կարիճները մաքրուին, եւ փոխարէնը հաստատուի իսկակա՛ն հոգեւոր մթնոլորտ, որպէսզի ազգովին ընտրուի այդ աթոռին արժանավայել նոր կաթողիկոս մը, լի շնորհօք Ս. Հոգւոյն եւ ճշմարտութեամբ:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

25 Յուլիս, 2018

Կանոնական խախտումներու շրջագիծին մէջ կ’իյնան նաեւ քրէական յանցագործութիւնները, որոնք կատարուեցան Գարեգին Բ. կաթողիկոսի «հայրական» հովանիին եւ խնամքին տակ: Մեկնութիւնը կը թողունք ընթերցողի հայեցողութեան, իսկ մեր խղճի պարտքն է բարձրաձայնել եւ հաշիւ պահանջել կատարուած ոճիրներուն համար, որոնք մինչեւ այսօր անլոյծ մնացած են եւ անպայման բացայայտման կարիքը ունին:

Ա.- Բոլորս ալ գիտենք որ Մայր Աթոռի դիւանապետ Ներսէս արք. Պոզապալեան շատ աւելի հաւանականութիւն կը ներկայացնէր ընտրուելու որպէս Ամենայն հայոց կաթողիկոս, քան Այրարատեան թեմի առաջնորդ Գարեգին արք. Ներսիսեանը, սակայն եւ այնպէս պետական վարչակարգի ամէն տեսակի բռնութիւններուն հետեւանքով Գարեգին արք. Ներսիսեան «ընտրուեցաւ», չըսելու համար նշանակուեցաւ, կաթողիկոս:

Հազիւ հայրապետական աթոռ բարձրացած՝ Գարեգին Բ. կաթողիկոս  փորձեց հեռացնել Ներսէս արքեպիսկոպոսը մայրավանքէն. «Ապրանքներդ հաւաքէ, գնա Երեւան եւ քրոջդ քով ապրիր» : Ներսէս արքեպիսկոպոս մերժած էր հեռանալ, առարկելով թէ մայրավանքը ի՛ր ալ տունն էր: Ո՞վ էր որ այսպէս համարձակութի՜ւն  կ’ունենար մերժելու բռնակալին հրահանգը. անկասկած որ նման մերժում մը իր դառն հետեւանքները պիտի ունենար:

Մեծ ափսոսանքով եւ յուզումով լսեցինք կատարուած ոճիրի մասին : Որպէս թէ երիտասարդ մը (կ’ըսուի թէ Յուսիկ սրբազանի թոռնիկն է անչափահաս «հերոսը») յանդգնած էր մայրավանքին մէջ յարձակիլ Ներսէս սրբազանին վրայ ու զայն անակնկալի բերելով ծանր հարուածով մը զգետնած էր:  Այդ անողոք հարուածին հետեւանքով Ներսէս սրբազան, կորսնցնելով իր գիտակցութիւնը, անմիջապէս փոխադրուած էր հիւանդանոց ուր եւ կարճ ժամանակ ետք մտած էր մահաքունի մէջ ու մի քանի ամիսներ ետք 27 Յունիս 2009-ին հրաժեշտ տուած էր այս անողոք աշխարհին, միայն ցաւ եւ վիշտ պատճառելով իր անմիջական հարազատներուն:

Թէեւ ոճրագործին անչափահաս տարիքը որպէս պատրուակ հրապարակ նետուեցաւ ցմահ բանտարկութենէ ազատելու համար ենթական, սակայն եւ այնպէս ոճրագործին ինքնութիւնն ու տարիքը չեն որ մեզ կը շահագրգռեն, այլ կատարուած ահաւոր անմարդկային ոճիրին, –ա՛յդ ալ՝ մայրավանքէն ներս,– ցարդ անպատիժ մնացած ըլլալու իրողութիւնն է որ մեզ խորապէս կը մտահոգէ: Հիմա մեր առջեւ կը յայտնուին շատ լուրջ հարցեր, որոնք անմիջական պատասխանի կը կարօտին: Նաեւ այստեղ յիշեցնենք, որ Մայր Աթոռի հաղորդագրութեան մէջ նկարագրուած պատմութիւնը երբեք չի համապատասխաներ իրողութեան: https://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=3&nid=1300&y=2009&m=5&d=27&lng=hy

Հիմա հարց տանք մեր ազնիւ ընթերցողներուն. ինչպէ՞ս կրնայ պատահիլ որ ոճիր մը տեղի ունենայ եւ ծածկուի ոչինչ կատարուածի պէս: Անշուշտ մեր ընթերցողները այդքան ալ պիտի չզարմանան, որովհետեւ նմանօրինակ սպանութիւններ սովորական երեւոյթ դարձած են ամբողջ հայրենիքի տարածքին:  Վերջերս բոլորս ալ կարդացինք մամուլի մէջ Մանուէլ Գրիգորեանի քրէական յանցանքներուն մասին, եւ այդ բոլորը, ժողովրդական խօսքով՝ «Մայր Աթոռի քթին տակ»:

Պահ մը  իրաւաբանօրէն մտածենք որպէս արդար եւ զարգացած քաղաքացի:  Ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ որ նման ոճիրի մը համար, –ի վերջոյ մարդ արարած մըն է սպաննուողը,–  քրէական հարց չէ յարուցուած եւ ո՛չ ալ քրէական թղթածրար մը բացուած՝ ոճիրին բոլոր ծալքերը իմանալու եւ,  ուսումնասիրելէ ետք, հետապնդելու եւ դատապարտելու ոճրագործը: Ո՞ւր մնաց արդարութիւնը…:  Անգամ մը եւս կը փաստուի նախորդ վարչակարգին քրէական մտածողութիւնն ու անտարբերութիւնը իր քաղաքացիին հանդէպ: Երբեք պիտի չզարմանանք երբ շատեր մտածեն որ այս բոլորը կանխամտածուած եւ պատրաստուած ոճիրներ են: Եզրակացութիւնը կը թողունք մեր ընթերցողներու հայեցողութեան:

Բ.- Այսքան տարիներ ետք տակաւին չենք համոզուած որ տարիներու վաստակ ունեցող բարձրաստիճան եկեղեցական՝ Արսէն արք. Պէրպէրեան նո՛յնքան տխուր վախճան կրնար ունենալ: Մօտէն ճանչցած եմ զինք 1970 թուականէն, երբ ստանձնած էր Լոնտոնի եկեղեցւոյ հովուութիւնը: Տարիներ ետք կրկին տեսնուեցանք Միացեալ Նահանգներու մէջ, երբ արդէն որոշ չափով կորսնցուցած էր իր առողջական վիճակը:  Մեր երկրորդ հանդիպումը նպաստաւոր եղաւ սրբազանին համար, որովհետեւ հանդիպեցանք ճիշդ ա՛յն ժամանակ երբ կարիքը ունէր աչքի գործողութեան, սակայն եւ այնպէս մէկը չկար որ ձեռք երկարէր անոր՝ որպէսզի վիրաբուժութեամբ վերականգնէր իր տեսողութիւնը, ո՛չ ալ մայրավանքը հետաքրքրուած էր անոր բարւոք կեցութեամբ Լոս Անճէլըսի մէջ:  Ազնիւ հայորդիներ հոգացին իր տնային եւ կարգ մը առօրեայ ծախսերը, ես ալ որպէս կրտսեր եղբայր յաջողցուցի իր աչքի գործողութիւնը:  Մեր երկրորդ հանդիպումը աւելի սերտացուց մեր կապերը եւ հետեւաբար մեր յաճախակի շփումներով ու հանդիպումներով աւելի մօտէն ճանչցայ Մայր Աթոռի միաբանութեան անփառունակ վիճակը:

Երկար ժամանակ կազդուրուելէ ետք, Արսէն սրբազան պատշաճ նկատեց վերադառնալ տուն՝ Մայր Աթոռ:  Մեր կապերը մնացին նոյնքան եղբայրական, եւ մեր յաճախակի շաբաթական հեռախօսազանգերը եղան լաւագոյն միջոցը իրարու հետ բաժնելու մեր եկեղեցական եւ ազգային մտահոգութիւնները:  Յաճախ կը գանգատէր որ եղբայրական մթնոլորտ չկար մայրավանքէն ներս, ուր մանաւանդ  տարեցները անտեսուած էին:  Յաճախ կը կրկնէր որ առանձնութենէ կը տառապէր, եւ սակայն կը մխիթարուէր մէկ-երկու ազնիւ աբեղաներու այցելութեամբ:

Եպիկոպոսական ընդհանուր ժողովի օրերուն (Սեպտ. 24-27, 2013թ.) ամէն օր կը խօսէինք եւ յաճախ բացայայտօրէն կը փոխանցէր իր մտածումները ժողովի մասին, ըսելով թէ  «ոչինչ դուրս կը գայ այս անծրագիր ժողովներէն: Միակ դրական երեւոյթը այս ժողովին ա՛յն եղաւ որ իրարու հետ նկարուեցինք…»: Թէեւ քմծիծաղով կ’ըսէր այս բոլորը, բայց ատոր  ետին կար տխրութիւն որ Հայց. Եկեղեցին հասած է այսպիսի օրերու. ճահճացած, հոգեւորապէս սնանկացած ու խորթացած իր ժողովուրդէն:

Մայրավանքին ճնշող մթնոլորտը պատճառ դարձաւ որ ան աւելի ժամանակ անցնէ Երեւանի իր առանձնատան մէջ:  Ահաւասիկ հոն էր որ անակնկալօրէն  աւանդեց իր հոգին, 16 Նոյեմբեր 2013-ին: Մահուան նախորդ գիշերը, ժիր ու կայտառ, իր խօսակիցներուն հետ (սրբազանին խնամակալն ու սիրելի վարդապետ մը) լաւ ժամանակ կ’անցնէր, երբ յանկարծ անկնկալ այցելութեան եկաւ Երեբունի հիւանդանոցէն բուժքոյր մը եւ սրբազանին տուաւ մասնաւոր դեղահատեր, ի զարմանս ներկաներուն: Բաւական ուշ մնալէ ետք հիւր վարդապետը մեկնեցաւ իր հարազատներուն տունը: Զարմանալին ա՛յն է որ յաջորդ առաւօտ այդ նոյն բուժքոյրը առաւօտեան ժամը 6:00-ին Արսէն սրբազանի տունէն եւ անոր անձնական հեռաձայնով կը զանգէ վարդապետին՝ սրբազանին մահուան գոյժը հաղորդելու: Թէ՛ խնամակալը եւ թէ՛ վարդապետը կը զարմանան որ նախորդ  գիշերուան կայտառ եւ ժպտուն սրբազանին ի՞նչ պատահեցաւ եւ ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ որ այդքան կանուխ այդ բուժքոյրը կրկին այցելութեան եկաւ սրբազանին:   Անլոյծ մնացած հարցումներ:  Նկատի ունենալով որ Արսէն սրբազան մահացած էր իր տան մէջ եւ ոչ թէ հիւանդանոցի, հետեւաբար պետական պաշտօնական հաստատութիւնը պարտաւոր էր անմիջապէս դիազննում կատարել, ստուգելու համար մահուան պատճառը: Կարելի չէ նման պարագային հանգուցեալը տանիլ եւ թաղել առանց դիազննումի,  առիթ տալով խորհրդաւոր վերլուծումներու:  Եթէ մաքուր են մեր արարքները, հետեւաբար պէտք է անպայմանօրէն դիազննում կատարուէր աւելորդ մեկնաբանութիւններու առիթ չտալու համար: Արսէն սրբազանի հարազատները  Հայաստանի եւ սփիւռքի մէջ տակաւին կը սպասեն տրամաբանական պատասխանի:

Գ.- Մայր Աթոռի պաշտօնական hաղորդագրութեան մէջ կը կարդանք որ 7 Մարտ 2015-ին Գրիգորիս արք. Բունիաթեան, Ուքրանիոյ Հայոց Թեմի Առաջնոդը,  յանկարծամահ եղած է հիւրանոցի իր սենեակին մէջ: Հաւատա՞նք…:

Մամլոյ եւ պաշտօնական հաղորդագրութեան մէջ արձանագրուածները որեւէ կերպով չկրցան համոզել ստուար հասարակութիւնը որ սրբազանին մահը հետեւանք էր սրտի անհանգստութեան: Ո՛չ մէկ բժշկական վկայութիւն կայ որ սրբազանը սրտի հիւանդութենէ կը տառապէր. ընհակառակն՝ իր միաբանակից եղբայրները կը վկայեն որ շատ առողջ էր եւ կայտառ:  ՄԵզ անհանգստացնողը հանրութեան մօտ շրջագայող լուրերն են որոնց աղբիւրը կարելի չէ  ստուգել, եւ հետեւաբար այս կապակցութեամբ տրուած զանազան մեկնաբանութիւնները մեզ կը մտահոգեն.–

1.- Թէ՝ մահացած է պանդոկին մէջ, կիսամերկ վիճակով:

2.- Թէ՝ մահացած է պանդոկին մէջ, ամբողջ գիշեր խմելէ ետք:

2.- Թէ՝ մահացած է ուրիշ վայր մը եւ յետոյ բերուած է պանդոկ:

3.- Ամենէն ընդհանրացած վարկածը այն է, որ սրբազանը սպաննուած է վրէժխնդրութեամբ, ուքրանացիներու կողմէ:  Մանրամասնենք, որպէսզի ընթերցողը հասկնայ:  Մեր ստացած տեղեկութիւններու համաձայն, Գրիգորիս սրբազան ինքնաշարժի արկածով ակամայօրէն սպաննած է փոքրիկ ուքրանացի երախայ մը:  Հարցը հասած է քրէական դատարան: Կը կարծուի թէ Գարեգին Բ. կաթողիկոս իր քաղաքական լծակներու միջոցաւ կրցած էր դատարանի առջեւ փրկել Գրիգորիս սրբազանը շատ լուրջ օրինական պատասխանատուութենէ…: Տուժող կողմը, այսինքն մեռեալ երախային հարազատները, նկատի առնելով իրենց հանդէպ եղած անարդարութիւնը դիմած են փոխվրէժի եւ Գրիգորիս սրբազանը սպաննած: Եթէ այս բոլորը ճիշդ չեն, ապա ո՞ւր է յարուցուած քրէական թղթածրարը:  Ինչո՞ւ իրականութիւնը չենք յայտներ մեր ժողովուրդին, որպէսզի զանազան մեկնաբանութիւններու առիթ չընծայենք: Եթէ սրբազանը իսկապէս յանկարծամահ եղած է, ա՛յդ ալ՝ պանդոկին մէջ, ուրեմն անպայման որ դիազննում կատարուած է, եւ հետեւաբար հարց կու տանք. ո՞ւր է արդիւնքը այդ դիազննումին:  Մեր գաղտածածուկ գործելակերպով կը բարդացնենք հարցերը եւ առիթ եւ իրաւունք կու տանք մեր ժողովուրդին՝  մեզմէ հաշիւ պահանջելու: Ի վերջոյ բարձրաստիճան եկեղեցական մը մահացած է, որուն մահուան պարագաները կը մնան անյայտ:

Վերեւ յիշատակուածներէն զատ կան նաեւ ազնիւ եկեղեցականներ, որոնք այս կեանքէն հեռացան չդիմանալով իրենց հանդէպ եղած հալածանքներուն եւ անարդարութեանց, կատարուած, նամանաւանդ, Գարեգին Բ. կաթողիկոսի «բարձր տնօրինութեամբ»:  Պիտի ուզէի անպայման այստեղ յիշատակել Տէր Մարտիրոս քհն. Պէրպէրեանի պարագան: Չորս տարիներու վրայ երկարող անմարդկային «եղբայրակա՜ն» հալածանքներու զոհ դարձած այս մեծահոգի, ազնիւ անձնաւորութիւնը իր աչքերը փակեց ու այս ստորնացած աշխարհէն մեկնեցաւ «վիրաւոր»: Տէր Մարտիրոս արժանի չէ՛ր իր կրած հալածանքին:  Բոլորիս ծանօթ՝ Լիբանանի մէջ երկար տարիներու ազգային եւ եկեղեցական ասպարէզէն ներս ազնիւ ծառայութիւն մատուցած Նուպար սարկաւագ Պէրպէրեանի որդին էր ան, մեծցած հոգեւոր մթնոլորտի մէջ:

Դժբախտաբար, այս համատարած փտութեամբ՝ եկեղեցական հանրային-հասարակական կեանքն է որ կը քայքայուի,  եւ չենք կրնար այսուհետեւ քար անտարբերութեամբ դիտել մեր համազգային նուիրականութիւններու հանդէպ գործուած անպատկառ խախտումներու հետեւանքով յառաջացած անմխիթար դրութիւնը:

Ստալինեան սկզբունքներով ու գործելաոճով մեծցած, եւ իր անօրէնութեան մէջ  յղփացած կղերապետութեան խորտակումը շատ հեռու չէ, եւ արդէն ոտնաձայները կը լսենք ամէն օր…: Ամէն:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

20 Յուլիս, 2018                                                                     ՇԱՐ. Դ.

3. Դարերու ընթացքին փաստուած իրականութիւն է, թէ մեր կեանքին մէջ Եկեղեցւոյ վերապահուած է կարեւոր դերակատարութիւն մը որպէս բարոյական հեղինակութիւն, եւ ո՛չ թէ բռնակալ իշխանութիւն, եւ որպէսզի կարենանք ստեղծել այս իտէալ բարոյական հեղինակութիւնը՝ անհրաժեշտ է ունենալ անբասիր զարգացած եկեղեցականութիւն, գիտակից իր ուխտին եւ առաքելութեան, նոյն ատեն ունենալով թափանցիկ կառոյց-կազմակերպութիւն մը՝ իր հոգեւոր եւ վարչական բոլոր բաժանումներով, խարսխուած սահամանադրական բոլոր կանոնագրութեանց վրայ:

Դժբախտաբար տասնեւինն տարիներու դառն փորձառութիւնը ճիշտ հակառակ պատկերը ցոյց տուաւ: Բռնակալ Գարեգին Բ. կաթողիկոսի ՀՈԳԵՒՈՐ ՍՊԱՆԴԸ կը ներկայացնենք համայն հայութեան, տեսնելու այդ տխրահռչակ անձին մէջ՝ քինախնդրութիւնը, ոխակալութիւնը, վրէժխնդրութիւնն ու յիշաչարութիւնը: Ստորեւ՝ ոչ-ամբողջական ցանկը «կարգալոյծ» հռչակուած հոգեւորականներուն:

[1] 2015 թ. դեկտեմբերի 22-ին վերահաստատուել է իր քահանայական կարգի մէջ:

[2] Առաջին անգամ կարգալոյծ է հռչակուել 2002 թ., ապա 2009 թ. ապրիլի 5-ին վերահաստատուել է իր                քահանայական կարգի մէջ: 2017 թ. կրկին կարգալոյծ է հռչակուել նոյն կաթողիկոսի կողմից:

«Վեհափառ Տէր, 2015 թ. սկսեալ, ես՝ որպէս Ռումինիայի Հայոց թեմի փոխառաջնորդ, նամակցութեամբ միշտ տեղեկացրել եմ Ձեզ՝ թեմի առաջնորդ Տաթեւ եպս. Յակոբեանի անօրէնութիւնների և բարոյազուրկ լինելու վերաբերեալ։ Եւ այդ բոլորը՝ փաստերով հանդերձ 2016 թ.ներկայացրել եմ վեց եպիսկոպոսների առջեւ, որոնք նոյնպէս ականջալուր չեղան իմ ասածներին՝ պահանջելով ներկայացնել փաստերը եւ հեռանալ, հակառակ դէպքում, եթէ հրապարակէի, կարգալոյծ կը լինէի։ Իսկ Ձերդ սրբութեան կարգադրութիւնն էր այդ ժամանակ, որ որեւէ խնդիր չբարձրացնեմ եւ վերադառնամ Ռումինիա և փակեմ խնդիրը։ 
     Ես, խոնարհաբար անսացի Ձեր յորդորին, բայց արդիւնքը եղաւ ապարդիւն, ես համացանցով կարգալոյծ եղայ…այսօր, թեմը կորցրել է ֆինանսական կարողութիւնների 80 տոկոսը, զրկուել է դարերով թեմին պատկանող հողատարածքներից և այս գործընթացը շարունակական է։
Իմ եւ Տաթեւ սրբազանի յարաբերութիւնների լարման պատճառը այս ամէնի բարձրաձայնումն էր իմ կողմից Թեմական պատգամաւորական ժողովի ժամանակ եւ որ հանգուցալուծուեց իմ՝ նրա կողմից անբարոյ քայլերի բացայայտումը։ Ըստ նրա, վեհափառ Տէր, Դուք յորդորել էիք նրան կին ունենալ, եւ նա առաջարկութիւն էր արել թեմի ռումինացի երիտասարդ քարտուղարուհուն, ով եւպատմել է ինձ եւ ցոյց տուել հաղորդագրութիւնները։ Բայց քանի որ սպառնալիքներ է ստացել, խնդրեց լռել այդ մասին։ Այդ աղջիկն էլ հեռացել է վաղուց, բայց փատերը կան։ Ձայնագրութիւնը… Պատմական թեմի կործանումը Ձեր ուսերին է, քանի որ այս ամէնն իմանալով՝ լռեցիք և փորձեցիք ծածկել»։

Խորհրդածութիւններ կատարելէ առաջ, կարգալոյծ աբեղաներէն մէկուն բաց նամակէն մէջբերումներ պիտի կատարեմ, որպէսզի ընթերցողը իմանայ թէ այս երիտասարդ աբեղան ի՞նչպիսի հրէշի հետ գործ ունեցած է. պիտի բաւարարուիմ մէկ օրինակով.

«Ձեր կողմից ղեկավարուող օբյեկտը հեռու է Եկեղեցի կոչուելուց, քանզի Ձեր նիւթական և փարիսեցիական աշխարհայացքն երբեմնի ծաղկող և հայութեան քաղցր օրօրոց համարուող Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին վերածել է հոգեւոր անապատի՝ լեցուն օձերով և կարիճներով… Ձեզ կը խաբեն ու կ‘ասեն, որ վերջին 200 տարիների ընթացքում ոչ մի Հայրապետ այնքան շէնքեր չի կառուցել, որքան Դուք… Մի հաւատացէք, դրանք քծնանքի խօսքեր են…Դուք ոչինչ չէք կառուցել, այլ միայն քանդել էք, եւ դրա վկայութիւն է լեփ լեցուն համասեռամոլ հոգեւորականները, որոնք խրախուսւում են Ձեր կողմից և բարձր պաշտօններ են զբաղեցնում… ո՞ւմ էք Դուք եղբայր եւ կամ ում էք Դուք սիրում: Որեւէ մէկին ոչ Դուք եղբայր էք եւ ոչ էլ հայր, այո, Դուք սիրոյ զգացում ունէք… Ես դա տեսել եմ իմ աչքերով: Դուք սիրում էք դրամ, ոսկի, թանկարժէք քարեր, անխօս ստրուկներ` խաչները վզներին, իգացող համասեռամոլների, ու վերջում չմոռանամ ասեմ՝ Դուք սիրում էք Ձեզ: Դուք սիրում էք այն ամէնն, ինչը հոգեւոր կեանքում ոչինչ է համարւում… Յիշիր` Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում ճիշտ են ասում՝ ինչքան Գարեգինից հեռու, այնքան Աստծուն մօտիկ, իսկ եթէ չյիշես, կաթողիկոսը քեզ կը յիշեցնի, ու դու մի օր անպայման կը զղջաս, որ պայքարել ես կաթողիկոսի անուան անաղարտութեան համար ընկերներիդ մօտ, կը զղջաս… Մաղթում եմ Ձեզ ոչինչ, քանզի այն ինչ դուք ունէք, ոչինչ է՝ դրամ, ոսկի, թանկարժէք քարեր…

(Նախկին միաբան Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի. Յովհաննէս աբղ.  Սահակեան) 
Ես երբեք պիտի չուզէի այս ազնիւ օծեալը կոչել նախկին եկեղեցական, որովհետեւ  աստուածային ճշմարտութիւնները ճանչնալու, սորվելու եւ պահպանելու համար երաշխիք մըն է օծումը։ Որպէս ճշմարիտ քրիստոնեաներ՝ չենք կրնար մոլորիլ մեր հաւատքի կեանքին մէջ, որովհետեւ օծումով խորհրդաւորուած Ս. Հոգւոյն շնորհքը անբաժան է մեզմէ։  Հետեւաբար եկեղեցւոյ մէջ կատարուած բոլոր աղօթքներն ու պաշտամունքները, բոլոր Խորհուրդներն ու արարողութիւնները, արդիւնք են աստուածային շնորհքի։

Վերջապէս, Աստուծոյ շնորհքն ու կոչումը անփոփոխ են եւ Աստուած չի զղջար զանոնք իր զաւակներուն տուած ըլլալուն համար (Հռոմ. ԺԱ. 29), եւ Առաքեալներ իրենց բոլոր Թուղթերուն մէջ Աստուծոյ շնորհքով կը պարծին, շնորհքի մասին կը խօսին, շնորհքով կ’ողջունեն զիրար, եւ կը մաղթեն որ շնորհքը ամենեւին չպակսի Եկեղեցիէն ընդհանրապէս, եւ իւրաքանչիւր հաւատացեալէ մասնաւորապէս։

Ահաւասիկ այս ճշմարտութիւնը իմանալէ ետք, հիմա հարց կու տանք թէ ինչպէ՞ս կարելի է նման շնորհներով լեցուած անձեր մէկ վայրկեանէն միւսը ապա-շնորհ կոչել եւ յայտարարել ՝ թէ այդուհետեւ անոնք կը դադրին ընտրեալ եւ օծեալ ըլլալէ։ Կը նմանի այն իրողութեան որ մենք քրիստոնեայ հաւատացեալին ըսենք, որ այսուհետեւ անոր մկրտութիւնն ու դրոշմը յետս կը կոչենք եւ իր ստացած Սուրբ Հաղորդութիւնն ալ, որու միջոցաւ ինք հաղորդակից դարձած էր Ս. Սեղանին վրայ պատարագուած Քրիստոսի Սուրբ Մարմնին ու Արիւնին՝ անվաւեր է…: Կարելի է՞…:

Հետեւաբար, կրնանք բացորոշ կերպով յայտարարել՝ թէ ինչ որ նոյն ինքն Քրիստոսի անունով հաստատուած Խորհուրդ է Առաքեալներու մարտիրոսութեամբ վկայուած, ՍԿԶԲՈՒՆՔՈՎ ԱՆՋՆՋԵԼԻ Է, ապա թէ ոչ Եկեղեցւոյ բոլոր ուսուցումներն ու աւանդութիւնները կը դառնան անհեթեթ եւ խաբուսիկ, ինչ որ Գարեգին Բ. կաթողիկոս իր անտառային օրէնքով կը փորձէ համոզել հասարակաթիւնը՝ որպէս թէ այդ բոլորը կարելի են, քանզի ինք օրէնքէ վեր է եւ հետեւաբար իր տնօրինութեամբ ամէն ինչ կարելի է:  Ահաւասիկ՝ քրիստոնէական ընդհանուր եկեղեցւոյ հայրերու կողմէ հաստատուած օրէնքները անտեսող եւ ոտնակոխող անհաւատ հերետիկոս մը բազմած է Ամենայն հայոց հայրապետութեան աթոռին:

Եկեղեցին ունենալով օրէնսդրական իրաւունք, ունի նաեւ օրէնքները գործադրելու իրաւունք՝ յանցաւորներու եւ զանցառուներու նկատմամբ, սակայն ըստ ընկալեալ կարգ ու կանոնի։ Իւրանքանչիւր յանցանք պէտք է քննուի, պարզուի, ապացուցուի ու ապա ենթարկուի դատապարտութեան։ Սակայն այսօր դէմ յանդիման կու գանք կամապաշտութեան եւ քինախնդրութեան, որ մեզ կը յուզէ, եւ շփոթի մատնելէ ետք՝ պոռթկում կը յառաջացնէ իր Եկեղեցիով լրջօրէն մտահոգ իւրանքանչիւր հայու մօտ։  Այս պարագային, լուռ մնալը ո՛չ թէ անտարբերութիւն է, այլ մեղսակցութիւն, որովհետեւ իւրանքանչիւր հայ, որպէս մէկ մասնիկը Հայց. Եկեղեցիին, եւ նամանաւանդ իւրաքանչիւր միաբան՝ կրկնակի բարոյական պարտաւորութիւնը  ունի իր ձայնը լսելի դարձնելու, բողոքելու եւ զգաստութեան կոչ  ուղղելու յանուն արդարութեան, ապա թէ ոչ Հայց. Եկեղեցին կը դառնայ բացարձակ կղերապետութիւն եւ ճահիճէն դուրս չի կրնար ելլել:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

12 Յուլիս, 2018                                                                     ՇԱՐ. Գ.

2. Ժողովրդավարական հիմեր ունեցող կանոնագրութեան մը բացակայութիւնը Հայց. Առաքելական Եկեղեցին հասցուցած է անհասկացողութիւններու, թիւրամացութիւններու եւ խոր պայքարներու: Տարիներու ընթացքին, յաճախ լսեցինք որ Ազգային Եկեղեցական Ընդհանուր ժողով տեղի պիտի ունենայ, ուր պիտի վաւերացուի «նոր խմբագրուած» կանոնագրութիւն մը, դժբախտաբար սակայն՝ ա՛յդ ալ տեղի չունեցաւ. կանոնագրութիւն մը որ միակողմանի կերպով խմբագրուած է Գարեգին Բ. կաթողիկոսի եւ իր ստրկացած արբանեակներուն կողմէ, եւ որ կ’անտեսէ բոլոր ժողովրդավարական սկզբունքները եւ կ’առաջնորդէ մեզ դէպի դաժան կղերապետութիւն: Այդ կղերապետութեան պտուղները արդէն իսկ կը քաղենք կաթողիկոսին վերջին տասնեւինն տարիներու սանձարձակ եւ ապօրինի գործունէութեամբ:

Բոլորս ալ գիտենք, թէ Գէորգ Զ. կաթողիկոսի օրով, 19 Յունիս 1945-ին տեղի ունեցաւ Ազգային Եկեղեցական ժողով, ուր որդեգրուեցաւ եւ վաւերացուեցաւ «Ազգային Եկեղեցական Ժողով Գումարելու Յատուկ Կանոնագրութիւն» մը: Ահաւասիկ այս ժողովէն ետք պատրաստուած են զանազան Սահմանադրութեան Նախագիծեր: Դժբախտաբար անոնցմէ ո՛չ մէկը արժանացած է վաւերացումի եւ պաշտօնական գործածութեան դրուած մինչեւ այսօր: Հաւանաբար ընթերցողը պիտի ուզէ գիտնալ թէ ինչո՞ւ Եկեղեցական Ներկայացուցչական Ժողովներ գումարուեցան Մոսկուայէն մինչեւ Միացեալ Նահանգներ:

19 Յունիս 1945-ին տեղի ունեցած Ազգային Եկեղեցական ժողովի կանոնագրութեան մէջ կը նշուին նո՛յն Ազգային Եկեղեցական Ժողովի իրաւասութիւնները.-

ա.- Ընտրութիւն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի:

բ.- ԸՆտրութիւն Գերագոյն Հոգեւոր Խորհուրդի եւ վերստուգիչ յանձնաժողովին:

Շատ հետաքրքրական է նշել այստեղ, որ յաջորդաբար պատրաստուեցան զանազան կանոնագրութիւններ՝ 1958-ին, 1987-ին, 1988-ին, 1991-ին եւ 1995-ին – այս վերջինը՝ Վաչէ եւ Արիս Սրբազաններու խմբագրութեամբ: Դժբախտաբար սակայն, 1945-էն ի վեր այս նախագիծերէն եւ ո՛չ մէկը վաւերացուած ու հաստատուած է առ ի գործադրութիւն: Հետեւաբար կրնանք եզրակացնել որ Ամենայն հայոց կաթողիկոսին կատարած անհատական եւ ապօրէն  փոփոխութիւնները ուրիշ բան չե՛ն եթէ ոչ՝ կամակայականութեան դրսեւորում եւ կանոնական օրէնքներու կոպիտ խախտում, որոնք ո՛չ մէկ ձեւով իրաւական կրնան նկատուիլ:

Դժբախտաբար գումարուող Եկեղեցական ներկայացուցչական բոլոր ժողովներն ալ ուրիշ նպատակ չունէին բացի անկէ՝ որ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը իր արբանեակներուն ու  կամակատար առաջնորդներուն ձեռքով որոշուած (եւ ո՛չ թէ ժողովրդային քուէով ընտրուած)   աշխարհական «ներկայացուցիչներով» պիտի փորձէ հաստատել եւ վաւերացնել բոլոր ա՛յն կանոնական խախտումները որոնք  կատարուեցան մինչեւ այսօր, մասնաւորաբար իր «ընտրութենէն» ետք: Որքա՞ն ատեն պիտի ազգովին հանդուրժենք  այս կանոնական խախտումներուն:

Ակնյայտ է որ կանոնական մտահոգութիւններ կան Եւրոպայի զանազան թեմերուն մէջ, նամանաւանդ երբ հարցը կը վերաբերի ժողովրդավարութեան: Տակաւին օրեր առաջ Փարիզի Թեմական Խորհուրդէն հրաժարեցան եւ հեռացան երկու ղեկավարներ, Առաջնորդին հետ իրենց ունեցած տարակարծութիւններուն համար. ուրիշ հարց՝ որ Գարեգին Բ.ի թելադրութեամբ՝ արտասահմանի առաջնորդներ բռնազբօսիկ պաշտպանողական յայտարարութիւններ հրատարակեցին բռնակալը պաշտպանելու համար, եւ այս բոլորը՝ վախի մթնոլորտի տակ, որովհետեւ կրնան կորսնցնել իրենց առաջնորդական աթոռները եթէ չանսային բռնակալի հրահանգին:

Ներկայացուցչական Ժողովներէ մէկուն բացման նիստին, Գարեգին Բ. կաթողիկոս յայտարարեց թէ «Մերժելի է նաեւ երեւոյթը, երբ թեմի թեմական-պատգամաւորական ժողովը իրեն իրաւունք է վերապահում մերժել Եկեղեցական-ներկայացուցչական ժողովի որոշումները:» յայտարարութիւն մը որ միայն կղերապետութիւն կը բուրէ եւ կ’անտեսէ մեր Եկեղեցւոյ ժողովրդավարութեան հիմերը: Օրինակներ շա՜տ, բայց բաւականանանք նշելով հարաւային Ֆրանսայի Նիս քաղաքի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ պարագան, որ այսօր «զրկուած» է իր առաքելական եկեղեցի կոչումէն, հայրապետական հրահանգով:     Ո՞ւր մնաց ժողովրդավարութիւնը:

Չենք կարծեր որ կարիքը կայ աւելի մանրամասնօրէն վերլուծելու Ամենայն հայոց կաթողիկոսի գործելաոճը: Տարիներու փորձառութիւնը մեզի ցոյց տուաւ իր մենատիրական ախորժակները  — թեմական կանոնական որոշումներու բացարձակ տիրութիւն, թեմական առաջնորդներու իրաւունքներու սահմանափակում —. ո՞ւր լսուեր է որ Առաջնորդ մը չկարենայ քահանայ ձեռնադրել առանց կաթողիկոսի հաւանութեան, այդ ալ արտասահմանի մէջ: Այս բոլոր միջամտութիւնները կը միտին  առեւանգել Հայ Եկեղեցւոյ ժողովրդավարական սկզբունքները:  Եթէ Ամենայն հայոց հայրապետութիւնը կը միտի դրական ընթացք տալ թեմերու կրօնական ազգային կեանքին, պէտք է սկսի Հայաստանէն, ուր կորսուած է ո՛չ միայն կարգուկանոնը, այլեւ խախտած է ժողովուրդին հաւատքը նա՛խ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի, եւ ապա մանաւանդ անոր եկեղեցական սպասաւորներուն հանդէպ, կաթողիկոսէն սկսեալ մինչեւ յետին համեստ  եկեղեցականը: Կղերապետութեան այս բռնապետութիւնը անկասկած որ բաղձալի պիտի չըլլայ նամանաւանդ արտասահմանի հայութեան համար, որ կառչած կը մնայ ժողովրդավարական սկզբունքներուն: Անցա՜ն Բերիայի տարիները…

Կնճռոտ հարց է եւ հակականոնական են նաեւ Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի ունեցած յարաբերութիանները Պոլսոյ  եւ Երուսաղէմի պատրիարքութեանց հետ: Այստեղ կարելի է վկայակոչել անգամ մը եւս Կ. Պոլսոյ Մեսրոպ պատրիարքի  3 Նոյեմբեր 2000 թուակիր թիւ 3848 պաշտօնական նամակը ուղղուած Գարեգին Բ. Կաթողիկոսին, ուր ի շարս այլ դժգոհութեանց՝ հետեւեալ յայտարարութիւնը կ’ընէ. «Ձեր գրութիւններէն զգալի է, որ Պատրիարքական Աթոռներուն հետ կը վերաբերիք որպէս թեմական առաջնորդութիւններ… Կաթողիկոսը Պատրիարքի մը իրաւասութեան սահմաններուն միջամտող նամակներ պէտք չէ գրէ: «Պատրիարք» եւ Առաջնորդ» եզրերը պատմականօրէն ո՛չ նոյնանիշ եւ ո՛չ ալ հոմանիշ են»: Մեսրոպ Պատրիարքի անկարողութենէն ետք տաս տարիներու տագնապ մը ապրեցաւ Պոլսոյ Աթոռը՝ Աթէշեան արքեպիսկոպոսի սանձարձակ գործունէութեան պատճառով, եւ զարմանալին այն է, որ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը նոր տեղապահի ընտրութիւնը շնորհաւորելէ եւ վաւելացնելէ ետք չկրցաւ ո՛չ մէկ ձեւով միջամտել պատրիարքական նոր ընտրութիւնը յաջողցնելու համար: Սա կը նշանակէ որ Գարեգին Բ. Կաթողիկոս ո՛չ մէկ թէկո՛ւզ բարոյական հեղինակութիւն ունի, որովհետեւ ո՛չ մէկ ձեւով ինզինք  «հոգեւոր» հայր նկատած է իր ժողովուրդին եւ արժեւորած իր հեղինակութիւնը:

Նոյնքան խօսուն է Երուսաղէմի Նուրհան պատրիարքին յանդիմանական նամակը ուղղուած Գարեգին Բ. կաթողիկոսին, որմէ կը քաղենք հետեւեալ հատուածները:– « Վաճառականական եւ առեւտրական յատկութիւններ ունենալը անպայմանօրէն խելացիութեան յայտարարներ չեն: Դուք կրնաք մարդ առնել ու ծախել, սակայն ԵՐԲԵ՛Ք ՉԷՔ ԿՐՆԱՐ ՍՐԲՈՒԹԻՒՆ ՊԱՀԵԼ ԵՒ ԻՒՐԱՑՆԵԼ».  «Դուք, որ կոչուած էք ըլլալու գլուխը մեր Եկեղեցւոյ, միացած քաղաքական ապակրօն եւ հաւատազուրկ ղեկավարներու, կը փորձէք ձեր աճուրդի դրուած խելքով եւ մանկունակ ու քմահաճ որոշումներով, արմատախիլ ընել Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ դարաւոր կաղնին». «Ձեր մտածելակերպին պէս սոփեստ եւ անպատասխանատու են ձեր արտայայտութիւններն ու որոշումները». «Դո՛ւք անտեղի պարսաւող մըն էք եւ առաջնակարգը երկրորդականէն տարորոշել չգիտցող անձ մը, մէկը, որ իր աչքին կարողութեամբ եւ կամ ալ ակնոցին գոյնին համեմատ կը տեսնէ իրողութիւնները, ուրիշ խօսքով Վեհափառ, դուք ձիերը կառքին ետեւէն լծողներէն էք: Այլեւս ժամանակը հասած է, որ դադրիք դրախտաբնակի մը նման փորձելէ ձեր բարոյական մերկութիւնն ու սնանկութիւնը թուզի տերեւներով ծածկելէ».   «Ժամանակը եկած է, Վեհափառ, որ դուք պարտիք վերագտնել ձեր հոգեկան արժէքները, եթէ երբեւիցէ ունեցած էք, ապա թէ ոչ դուք եւս ձեզ հռչակէք կարգազուրկ եւ մեր Մայր Եկեղեցին փրկէք ամբողջական կործանումէ»:

Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի Կանոնագրային խախտումներէն մէկն ալ Ֆրանսայի նախկին առաջնորդ՝ Նորվան Արք. Զաքարեանի հանդէպ իր կոշտ վերաբերմունքն էր Փարիզի Օրլի օդակայանի հիւրասրահին մէջ, Նիս Քաղաքի քրէականօրէն դատապարտուած նախկին հովիւ՝ Վաչէ քհն. Հայրապետեանին կապակցութեամբ: Նորվան Սրբազանի պատասխան նամակը խօսուն վկայարան մըն է՝ ուղղուած Գարեգին Բ. կաթողիկոսին. «Ատենէ մը ի վեր նկատած եմ որ զիս վիրաւորելն ու վարկաբեկելը Ձեր հաճոյքը դարձած է: Ձեր որակումներն ու մեղադրանքները ուղղուած անձիս դէմ պարզապէս զարմանք կը պատճառեն ինծի: Եկեղեցական ու աշխարհական այլ անձերու ներկայութեան հետեւեալ բառերով ձեր յանկարծական յարձակումը վրաս, սարսափ պատճառեց – « Եթէ, Տէր վաչէ քահանայ Հայրապետեանը մինչեւ 1  Յուլիս 2013 չազատէք պահակութեան պաշտօնէն եւ թէ Թեմը ամսական չտայ անոր, Մայր Աթոռի հետ դո՛ւ գործ չունես այլեւս»: Պահ մը այլայլած ստուգել ուզեցի լսածս եւ կրկնեցիք . «…Վաչէ քահանային սքեմը ի՛մ պատիւս է, քո՛ւկդ ալ պէտք է ըլլայ, իւրաքանչիւր հայ եկեղեցականինը պէտք է ըլլայ»: Ի միջի այլոց յիշեցնենք որ կաթողիկոսին այդ պատիւ համարուած քահանան ատեն մը թափառելէ ետք Ռուսաստանի թեմէն ներս, վերջին երկու տարիներուն կը գտնուի Լոս Անճէլըս եւ կ’աշխատի որպէս կապարագործի (plumber) օգնական, իսկ շաբաթավերջին՝ գերեզմանատան առջեւ յաճախորդի կը սպասէ: Յովնան Արք. Տէրտէրեան անդրդուելի մնալով բազմիցս մերժած էր Գարգին Բ.ի «հրահանգը» եւ չէր փափաքած անոր ծուխ մը տրամադրել: Վրէժխնդիր կաթողիկոսին յաճախակի հրահանգներուն չդիմանալով, Վաչէ քահանան մի քանի ամիսներ առաջ ղրկուեցաւ պատարագի Լոս Անճէլըսի մօտակայքը գտնուող Փալմտէյլ քաղաքը,  եւ երբեք պիտի չզարմանանք եթէ Յովնան Արք. տեղ մը որպէս ծխական հովիւ նշանակէ Վաչէ քահանան, որ ըստ հայրապետական տնօրինաց իր օրինազանցութեան համար վաղուց պէտք էր կարգազուրկ եղած ըլլար: ԸՆթերցողը կը հասկնայ ի՞նչ կը նշանակէ բռնակալ կաթողիկոս ունենալ, որ 19 տարիներու իր գահակալութեան շրջանին առեւանգեց  ամէն սրբութիւն եւ կանոնագրութիւն, որովհետեւ զօրակցութիւնը ունէր իշխող քրէական համակարգին:

Այսօր դէմ յանդիման կը գտնուինք կանոնական եւ սահմանադրական խոշոր եւ կոպիտ խախտումներու: Կարծէք համասփիւռ հայութեան կարծիքը, հայրենիքէն ներս թէ դուրս, իմաստ եւ կարեւորութիւն չունի Ամենայն Հայոց Հայրապետին համար:   Անցեալ տարի Նոյեմբեր ամսուն լայնօրէն անդրադարձած էինք այս տխուր իրողութեան եւ մանրամասնօրէն վերլուծած էինք Գ.Հ.Խ.ի գոյութեան պատճառները ու զարգացումը տարիներու ընթացքին:

Մեր վերլուծման մէջ յստակ կերպով ցոյց տուած էինք որ 1945-էն ի վեր ո՛չ մէկ կանոնադրութիւն վաւերացուած ու հաստատուած է Ազգային Եկեղեցական Ժողովի կողմէ՝ առ ի գործադրութիւն: Հետեւաբար Գ.Հ.Խ.ի անդամներուն նշանակովի հանգամանքը ըստ էութեան անօրինական է եւ անվաւեր: Քաջ գիտակցելով այս ճշմարտութիւնն ու իրողութիւնը, առաւել եւս դատապարտելի է Գ.Հ.Խ.ի հին եւ նոր կազմին՝ իրենց ինքնասիրութիւնը կորսնցուցած անդամներուն կրաւորական եւ ստրկական վիճակը: Եթէ նկատի պիտի չառնուին կանոնական եւ սահմանադրական օրէնքներ, եւ ամէն ինչ պիտի նշանակուի Վեհափառ Հայրապետին կողմէ, ի՞նչ կարեւորութիւն եւ իմաստ ունի Գ.Հ.Խ.ի ժողովական մարմնի գոյութիւնը. թող Վեհափառը որոշէ ամէն ինչ եւ վերջ: Այնուհետեւ զուր են բոլոր ժողովական ձեւակերպութիւններն ու նիւթական մսխումները: Ահաւասիկ այս նկատառումներով է որ  վերջին հինգ տարիներուն, Նուրհան Պատրիարքը,  որ ի պաշտօնէ ատենապետն է Գերագոյն Հոգեւոր Խորհուրդի Ժողովին, ներկայ չգտնուեցաւ ժողովներուն, գիտնալով որ այդ մարմինը օրինական վաւերացում չունի Եկեղեցական Ընդհանուր Ժողովի կողմէ:

Ահաւասիկ այսպիսի կանոնական խախտումներ կը սարսեն նաեւ ժողովուրդի հաւատքը, սէրն ու վստահութիւնը հանդէպ Եկեղեցւոյ բարձրաստիճան հոգեւորականութեան, որոնք կը հանդուրժեն այս անփառունակ կղերապետութիւնը ին՜չ-ին՜չ անձնական եւ շահադիտական պատճառներով եւ հաշիւներով:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

5 Յուլիս, 2018

Սահմանադրութեան մեծ յաղթանակի տօնակատարութիւնները վերջացան եւ հիմա կը կանգնինք դէմ յանդիման իրականութեան: Յիշեցնենք այստեղ, որ մեր աւանդական կուսակցութիւններէն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը,  Հանրապետականներու հետ դաշինք կնքելով, անգամ մը եւս մեզ յուսախաբ ըրաւ:  Փաստը մէջտեղն է. այդ դաշինքը ո՛չ միայն ինքզինք չարդարացուց, այլեւ  կաշառակերութիւնը, մենաշնորհային կողոպուտը, մարդկային իրաւունքներու խոշտանգումները, համատարած աղքատութիւնը, անգործութիւնը եւ այս բոլորին հետեւանք սահմռկեցուցիչ եւ խորտակիչ արտագաղթը նոյն թափով շարունակուեցան:   Այս բոլորը տիրող իշխանութեան վերնախաւին կողմէ դիտուեցան սառն պաղարիւնութեամբ եւ անտարբերութեամբ:  Կասկածէ վեր է նաեւ, որ այս բոլորին մասնակից եղաւ Մայր Աթոռը իր գահակալով, որովհետեւ ան մասն եւ բաժին ըլլալէ զատ՝ է՛ նաեւ գործընկեր իշխող մենաշնորհեալներուն, որոնք երկիրը հասցուցին իր այսօրուան ահաւոր դժբախտ վիճակին:

Արդարեւ,  այս բոլորէն ետք նոր արշալոյսներ կը բացուին մեր հայրենիքի երկնակամարին  վրայ, լի ազնիւ ցանկութիւններով, եւ ջերմ յոյսերով առլցուն՝ վաղուան ակնկալիքներուն վերաբերեալ: «Թաւշեայ» մակդիրով բնութագրուած այս ժողովրդական յեղափոխութիւնը՝ միայն սկի՛զբն է երկանց: Բոլորիս աչքերը կը յառին դէպի հայրենիք ա՛յն անկնալութեամբ, որ նոր վարչակարգը իր հետ կը բերէ օրէնքի գերիշխանութիւնը՝ հաւասարապէս ի զօրու մէն մի հայորդիի համար, առանց խտրութեան:

Հրաշք չենք ակնկալեր, որովհետեւ իշխանութեան նախկին համակարգի ղեկավարները այդքան ալ դիւրին պիտի չյանձնեն իրենց «մենաշնորհային իրաւունքները», եւ պիտի փորձեն խոչընդոտել նոր վարչակարգի յեղափոխական ախորժակները:  Ի վերջոյ որքա՜ն դիպուկ է այս պահուն կրկնել հայկական առածը, որ կ’ըսէ. ճուտերը աշնան կը համրեն: Դժբախտաբար այդ մենաշնորհեալները նախապատուութիւն տուած են միշտ իրենց անհատական շահերուն, որովհետեւ իրենց մէջ բացակայած է ազգային մտածողութիւնը:

Ասկէ առաջ զանազան առիթներով գրաւորապէս շեշտած ենք առաջնահերթութիւն ունեցող կարգ մը երկարաժամկէտ ծրագիրներ, բայց այդ բոլորը հանդիպեցան խուլ ականջներու: Այսօր, ժողովրդավարական այս յեղափոխութեան ղեկավար նոր վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանին եւ իր համախոհներուն ուսերուն վրայ կը ծանրանան հետեւեալ ժողովրդային կարիքները:-

1.- Արդարութիւն. վարձատրել բոլորը հաւասարապէս իրենց արժանիքներուն համաձայն:

2.- Կրթութիւն. կարելի չափով ձրի եւ որակաւոր դարձնել ուսումը բոլոր վարժարաններուն մէջ:

3.- Առողջապահութիւն. չմերժել բոլոր անոնք որոնք կարիքը ունին բժշկութեան եւ չեն կրնար ապահովագրութիւն գնել:

4.- Օրինականութիւն. ո՛չ մէկ քաղաքացի, հաստատութիւն կամ կազմակերպութիւն կրնայ նկատուիլ օրէնքէ վեր: Օրինականութեան բացակայութիւնը կը տանի մեզ անիշխանականութեան:

5.- Ապահովութիւն. քաղաքացին պէտք է իմանայ, թէ որպէս երկրին հարազատ զաւակը՝ ապահով է իր կեանքը, եւ ո՛չ ոք կրնայ խլել այդ իրաւունքը իրմէ:

6,- Սեփականութիւն. աշխուժացնել գործօններ, որպէսզի իւրաքանչիւր քաղաքացի իր արժանավայել բնակարանը ունենայ:

7.- Գիւղատնտեսութիւն. զարգացնել եւ երաշխաւորել գիւղացիի հարազատ քրտնաթոր աշխատանքը:

Կը կրնենք այստեղ ինչ որ բազմիցս անցեալին գրած էինք. վերեւ յիշատակուած առաջարկները հայրենի պետութեան  ընկերային պարտաւորութիւնը ըլլալէն զատ՝ խորապէս ե՛ն նաեւ Եկեղեցւոյ կոչումէն բխող՝ կրօնաբարոյական, մարդասիրական ծառայութեան պարտաւորութիւն մը: Միայն այս գաղափարականով կարելի պիտի ըլլայ դիմագրաւել բոլոր մարտահրաւէրները նոր վարչակարգի տակ:

Քաղաքական կազմակերպութիւն մը չի՛ կրնար գոյատեւել ամբոխավարութեամբ, հռետորութեամբ եւ բարձրախօսներու աղմուկով՝ երբ իր շուրջ չի՛ կրնար համախմբել մտաւորականութիւնը, որ ընկերութեան շնչերակն է: Առանց մտաւորականութեան անսակարկ եւ անսահման, գործօն մասնակցութեան եւ ազատ քննադատութեան՝ նոր վարչակարգը կը դադրի նայելէ դէպի ապագան ու կը մխրճուի իր նախորդներու եսական նոյն շահերուն մէջ:

Քայլ մը առաջ երթալով՝ տեղին է այստեղ յիշատակել որ ժողովրդավարական այս յեղափոխութիւնը կիսաւարտ մնաց, որովհետեւ տապալած վարչակարգի ջրաղացին երանգ եւ ոյժ ու թափ տուող հաստատութիւնը նոյն ինքն Մայր Աթոռն էր իր գահակալով, որ մինչեւ այսօր գործեց անիրաւութեամբ, ամբարտաւանութեամբ, անյիշաչարութեամբ եւ վրէժխնդրութեամբ:  Յետադարձ ակնարկ մը ինքնին բաւական է տեսնելու թէ վերջին տասնեւութ տարիներու իր գահակալութեան ժամանակ օրինական ի՜նչ խախտումներ տեղի ունեցան:

Շատ պարզ է իրողութիւնը. իրենց կատարած սխալներուն համար պատասխանատու են բոլոր անոնք որոնք որպէս թէ «ընտրուած» են, աւելի ճիշտ՝ յափշտակած են Աթոռը: Տխրահռչակ վարչակարգին մասն եւ բաժին ըլլալով կարելի չէ գործել սանձարձակութեամբ եւ սուր ճօճել ձախ ու աջ: Անսահման են կատարուած խախտումները մինչեւ այսօր, եւ այդ բոլորը հանդուրժուեցան, որովհետեւ համարեա՛ ո՛չ ոք կը համարձակէր քննադատել Մայր Աթոռի գահակալ Գարեգին Բ. Կաթողիկոսը՝ նկատի ունենալով անոր վրէժխնդրութեան բոլոր լծակները, ներառեալ անվտանգութեան գրասենեակի երկաթէ թաթը, որուն զոհ գացին համեստ եկեղեցականներ:

Տակաւին կարելի է երկարել շարքը բոլոր այն «բարեմասնութիւններու» մասին զորս կը կարդանք աշխարհասփիւռ հայ եւ օտար մամուլի մէջ – կաթողիկոսի անուան տակ գտնուող դրամական հաշիւներ օտար դրամատուներու մէջ, առեւտրական հաստատութիւններու սեփականութիւն, եւ զանազան այլ եկամտաբեր ներդրումներ: Չկան հաշիւ եւ հաշուետուութիւն, չկայ թափանցիկութիւն: Տակաւին չենք փափաքիր խօսիլ կուսակրօնութեան ուխտի խախտումներուն մասին:

Կարելի է հատոր մը  գրել կատարուած կանոնական խախտումներու մասին, բայց պիտի բաւարարուինք ամփոփ գիծերով ներկայացնել կատարուած կոպիտ խախտումները: Բոլորս ալ գիտենք, թէ Գէորգ Զ. կաթողիկոսի օրով, 19 Յունիս 1945-ին, տեղի ունեցաւ Ազգային Եկեղեցական ժողով, ուր որդեգրուեցաւ եւ վաւերացուեցաւ «Ազգային Եկեղեցական ժողով Գումարելու Յատուկ Կանոնագրութիւն»: Ահաւասիկ այս ժողովէն ետք պատրաստուած են զանազան սահմանադրութեան նախագիծեր: Դժբախտաբար անոնցմէ ո՛չ մէկը արժանացած է վաւերացումի եւ պաշտօնական գործածութեան դրուած՝ մինչեւ այսօր:

19 Յունիս 1945-ին տեղի ունեցած Ազգային Եկեղեցական ժողովի կանոնագրութեան մէջ կը նշուին նո՛յն Ժողովի իրաւասութիւնները.-

ա.- Ընտրութիւն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի:

բ.- ԸՆտրութիւն Գերագոյն Հոգեւոր Խորհուրդի եւ վերստուգիչ յանձնաժողովին:

Մեր նախորդ յօդուածներէն մէկուն մէջ յստակ կերպով ցոյց տուած էինք որ 1945-էն ի վեր ո՛չ մէկ կանոնագրութիւն վաւերացուած ու հաստատուած է Ազգային Եկեղեցական Ժողովին կողմէ՝ առ ի գործադրութիւն: Հետեւաբար բացորոշ եւ անվարան կերպով կրնանք յայտարարել որ Գերագոյն Հոգեւոր Խորհուրդի անդամներուն նշանակովի հանգամանքը ըստ էութեան անօրինական է եւ անվաւեր ու տակաւին կը շարունակուի: Ամենայն հայոց կաթողիկոսին կատարած անհատական, ապօրէն  փոփոխութիւնները ուրիշ բան չե՛ն եթէ ոչ՝ կամակայականութեան դրսեւորում եւ կանոնական օրէնքներու կոպիտ խախտում:

Կ’արժէ անդրադառնալ եւ յիշատակել այստեղ աւելի քան հարիւրի հասնող եկեղեցականները որոնք զանազան յերիւրանքներով արտաքսուեցան եկեղեցւոյ ծառայութեան դաշտէն: Ահաւասիկ թէ ինչու ժողովրդական յեղափոխութեան արշաւի առաջին գծի վրայ չէին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն ու իր «հաւատարիմ» արբանեակները: Սա կը նշանակէ թէ չեն հասկցած որ ժողովուրդն է Եկեղեցին եւ ո՛չ թէ քարերը:  Ցաւով պիտի արձանագրեմ այստեղ նաեւ որ մեր երկու կաթողիկոսներն ալ փութացին շնորհաւորել նոր վարչապետ Փաշինեանը երբ օրեր առաջ, ժպտերես եւ քծնելով շնորհաւորած էին նախորդ նորընտիր վարչապետ՝ Հայաստանի նախկին նախագահ Սերժ Սարգսեանը: Ինչպէ՞ս մեկնաբանել այս շողոքորթութիւնը…

«Ժողովուրդով, ժողովուրդին հետ եւ ժողովուրդին համար» արտասանուած խօսքը կը մնայ անիմաստ խօսք-լօզունգ, եթէ ժողովրդային այս յեղափոխութիւնը իր ամբողջական նպատակին չհասնի՝ հեռացնելով Ամենայն Հայոց հայրապետութեան գահակալը որ մինչեւ այսօր սրբապղծեց մեր բոլոր սրբութիւններն ու կանոնները: Հայց. Առաք. Եկեղեցւոյ պատմութիւնը լեցուն է գահընկեց կաթողիկոսներով: Ժամանակն է որ նոր շունչ եւ արիւն ներարկենք մեր եկեղեցւոյ կիսամեռ մարմինին, առանց վախի ու սարսափի մթնոլորտի: Ժամանակը հասած է որ այսուհետեւ արդարօրէն եւ բարձրաձայն խօսինք եւ քննարկենք Եկեղեցւոյ, եկեղեցականներու եւ բարեկարգումներու մասին, եթէ ունինք բծախնդրութիւնը Հայց. Եկեղեցւոյ եւ եկեղեցականի կոչման նկատմամբ: Մեր լռութեամբ քաջալերած կ’ըլլանք անօրինականութիւնը եւ մեղսակից կը դառնանք Եկեղեցւոյ բարոյական քայքայման եւ անկումին:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

18 Մայիս 2018

Օշականի անհո՜ւն մեռեալ,

Դո՛ւն՝  բիւրաւոր ճիւղերով

Ոսկեհոս գետ գիտութեան,

Մտքի Փրկիչ, յոյսի Հսկայ, կեանքի Կեդրոն,

Դո՛ւն՝ անվախճա՜ն փոշիացեալ,  

 Դո՛ւն՝   ջահերու անմարելի շտեմարան,

Ուրկէց  ուղեղս, մանկութեանս օրերուն,

Ես աղքատօրէն եկայ վառել…:

Սիամանթօ

Ինչպէս մեր նախորդ յօդուածին մէջ գրած էինք, համասփիւռ հայութիւնը շատ լուրջ խնդիրներ ունի, զորս կարելի չէ լուծել համաժողովներով, տօնախմբութիւններով, շնորհահանդէսներով եւ շքանշաններու տեղի-անտեղի առատ բաշխումով: Մէկդի պէտք է թողունք մեր ճառերը, քարոզախօսութիւնները եւ խորհրդաժողովները, որոնք լօզունգի սահմաններէն անդին չեն անցնիր: Որովհետեւ՝ Հայ ժողովուրդին առջեւ ծառացող անլոյծ մնացած գլխաւոր մարտահրաւէրներէն մէկն է նաեւ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՀԱՐՑԸ:

Նախ սահմանենք թէ ի՞նչ կը հասկնանք ինքնութիւն ըսելով: (1) մէկու մը ինքզինքը ըլլալը, անձնաւորութիւն, անհատականութիւն, ուրոյն՝անձնական դիմագիծ, մարդ անհատ` ըստ էութեան: (2) Էութիւն, աստուածային՝ հոգեկան՝ հոգեւոր գոյակցութիւն՝ գոյութիւն՝ բնութիւն: (3) Նոյնութիւն, իսկութիւն: (4) Ինքնագոյութիւն: (Identity, sameness, originality):

Մեզ ամենաշատ մտահոգողը ներկայիս ա՛յն ահաւոր, սարսափելի իրողութիւնն է որ շեղած ենք մեր ազգային արմատներէն – լեզու, աւանդութիւն, ընտանեկան բարքեր,  արուեստ, հոգեւոր մշակոյթ եւ ընկերային կենցաղ: Այս բոլորը  համաշխարհայնացման յորձանուտին, չըսելու համար լաբիւրինթոսին, ճնշման տակ  բոլորովին աղաւաղած ու կործանման անդունդի եզրին հասցուցած են մեր ինքնութիւնը:

Բացարձակ ճշմարտութիւն է որ լեզուն գործիք է, միջոց է մարդկային հաղորդակցութեան, ինչպէս նաեւ ազգային ինքնութեան. այլ խօսքով լաւագոյն եւ հզօրագոյն միջոցը ազգապահպանման՝ բոլոր ժողովուրդներուն համար:  Եթէ կան ժողովուրդներ որոնք կը գոյատեւեն այսօր, պարզապէս իրենց լեզուի շնորհիւ է որ կը գոյատեւեն: Մէկ խօսքով՝ առանց լեզուի չկայ ազգային ինքնութիւն:

Հայոց պատմութեան ընթացքին մեսրոպաշունչ հայոց լեզուն բացառիկ դերակատարութիւն ունեցած է  ո՛չ միայն մշակոյթ ստեղծելու մէջ, այլեւ մեր գոյութիւնը պաշտպանող ամենամեծ զէնքը եղած է:  Ամէն ինչ կոսնցուցինք դարերու ընթացքին – թագաւորութիւն, իշխանութիւն, հոգեմտաւոր ժառանգութիւն, եւ մեծագոյնը՝ հայրենի հող ու երկիր, եւ սակայն այս բոլոր կորուստներէն ետք պահպանեցինք մեր լեզուն, որովհետեւ անո՛ր մէջ գտանք գաղտնիքը մեր գոյութեան – ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ:

Յաճախ կը կրկնենք որ Մայրենի լեզուն խարիսխն է ազգի մը գոյութեան, ինքնութեան պահպանման եւ գոյատեւման: Լեզուի կորուստը պատճառ կը դառնայ նաեւ մշակոյթի կորուստին, այլ խօսքով՝ մարդկային պատմութեան թատերաբեմէն անհետ կորստեան: Լեզուն է որ իր մէջ  կ’ամփոփէ եւ կը խտացնէ մշակոյթի մը բոլոր արժէքներն ու գանձերը:

Դժբախտաբար այսօր, մեր բազմապիսի քաղաքական, ընկերային եւ տնտեսական հիմնահարցերու ճգնաժամին մէջ՝ լեզուն դարձած է լուսանցքային հարց, եւ մտահոգ իսկ չենք թէ ո՞ւր կ’երթանք, ըլլա՛յ հայրենիքին մէջ, եւ կամ ի սփիւռս աշխարհի ուր հայութեան  մեծամասնութիւնը կ’ապրի:

Եթէ կը հաւատանք որ լեզուն բանալին է մեր ինքնութեան, ուրեմն ինչպէ՞ս կարելի է  արմատացնել լեզուի սէրը մեր նորահաս սերունդին մօտ, առանց պարտադրանքի: Այլեւս գաղտնիք չէ որ սփիւռքը կը մաշի լեզուի կորուստով, խառն ամուսնութիւններով, ինքնութեան աստիճանական ո՛չ յուսալից եւ երբեմն ալ ամբողջական անհետացումով: Իրաւունք չունինք այլեւս մխիթարուելու մեր ներկայի տխուր վիճակով, որովհետեւ մինչեւ օրս չկարողացանք պահել մեր նորահաս սերունդը մեսրոպեանի աւազանին մէջ, ուր կը նուազի նաեւ հայրենադարձութեան բաղձանքը որպէս «փրկութեան» վերջին կայան:

Հայ ժողովուրդի ղեկավարութեան մօտ, ըլլայ հայրենիքէն ներս կամ սփիւռքի մէջ, չկայ յստակ ծրագիր մը թէ ի՞նչ պիտի ըլլայ հայութեան ապագան գալիք հարիւրամեակին: Ինչպէ՞ս պիտի պահպանենք մեր ինքնութիւնը սփիւռքի մէջ, ուր մեր ոտքերուն տակ չենք զգար հայ հողին զօրութիւնը: Ա՛յն ալ ուրիշ հարց՝ որ հայրենի հողին վրայ ապրողներէն շատեր արտագաղթի սրտամորմոք ճանապարհը բռնած են:

Դժբախտաբար համահայկական յորջորջուած ժողովներէն ոչինչ ծնաւ մինչեւ այսօր: Շատ հետաքրքրական է մէջբերել այստեղ, սփիւռքի նախարարութեան կազմակերպած` «հայերէնն է իմ սրտում» երիտասարդական համաժողովին, նախկին վարչապետ Տիգրան Սարգսեանի ողջոյնի խօսքէն հետեւեալ տողը. «ինքնութեան պահպանութեան առանցքի կարեւորագոյն երաշխիքը մայրենի լեզուն է»: Ասկէ աւելի մեծ ճշմարտութիւն կարելի չէ որոնել: Սակայն դժբախտաբար նոյն ինք հայրենիքի մէջ հայերէն լեզուն աղաւաղուած է օտարամուտ բառերու կուտակումով եւ փոխ առնուած շարահիւսութիւններով, հետեւաբար՝ Արեւելահայերէնը նահանջի մէջ է իր բոլոր այլանդակութիւններով: Ա՛լ չխօսինք Մեսրոպեան ոսկեղինիկ լեզուին դաւաճանող «աբեղեանական» ուղղագրութեան մասին. չարիք մը, զոր ջնջելու համար ո՛չ մէկ դրական քայլ կ’առնուի, ո՛չ մէկ նախաձախնդրութիւն կը ցուցաբերուի նոյնինքն հայրենի պետութեան կողմէ: Այդ մեղաւորութեան մէջ իր կարեւոր բաժինը ունի նաեւ Մայր Աթոռը, որ տակաւին կը հրատարակէ նոր գրքեր աբեղեանական խեղագրութեամբ:

Այս տխուր իրողութեան պատճառներէն մէկը մեր ներազգային պայքարներն են, որոնք ջլատած են մեր ոյժերը: Միասնականութեան թերացումին գլխաւոր պատճառներէն պէտք է նկատել Հայց. Եկեղեցւոյ ներքին պայքարները, որոնք դժբախտաբար կը շարունակուին մինչեւ այսօր մեր անհանդուրժողութեամբ եւ մերժողական հոգեբանութեամբ:

Նոյնքան եւ առաւել եւս մտահոգիչ եւ ազգակործան են մեր քաղաքական, միջ-կուսակցական պայքարները, որոնք տխուր անդրադարձ ունեցած են եւ ունին տակաւին մեր սփիւռքեան հաւաքական կեանքին մէջ, նամանաւանդ  հայկական վարժարաններէն ներս, ուր չկրցանք արմատաւորել եւ շեշտել մշակոյթով մէկութիւն ստեղծելու կարեւորութիւնը եւ սիրցնել Հայոց Լեզուն առանց պարտադրանքի:

Յաճախ պէտք է յիշեցնել թէ  կը փորձենք ուրանալ ա՛յն իրողութիւնը, որ հայրենիքի եւ սփիւռքի տարածքին տապալած ենք մեր էութեան մէջ հայութեան ինքնութեան գերագոյն զէնքը՝ մայրենի լեզուն, որուն բացակայութիւնը կը մաշեցնէ եւ կը յանձնէ մեզ բախտի յորձանուտի քմայքին:

Ինչպէ՞ս մոռնալ անխորտակելի կամքը Տէր Զօրի անապատներուն մէջ խլեակ դարձած մեր մայրերուն, որոնք իրենց թշուառութեան մէջ, կմախքացած մատներով ու պապակած շրթներով, անապատի կիզիչ աւազներուն վրայ գրեցին եւ արտասանեցին մեսրոպաշունչ այբուբենի տառերը, որպէսզի եաթաղանէն ազատուած իրենց երախաները չմոռնան մայրենի լեզուն:  Իսկ մենք՝ ներկայ դարու հանգստաւէտ պայմաններու մէջ ապրողներս՝ կը դաւաճանենք մեր ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ, մոռնալով մայրենի լեզուն:

Մեր առջեւ պարզուած այս տխուր իրականութիւնը մեծագոյն ազդարարութիւնը պէտք է ըլայ միութեան, արթնութեան եւ զգաստութեան:  Հայ լեզուի նկատմամբ մեր անտարբերութիւնը կրնայ խորտակել մեր ազգային ոգին, եւ ժամանակի ընթացքին պիտի զգանք ու ճաշակենք անոր աւերիչ եւ դառն հետեւանքները:

ՎԵՐՋ

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ                             

1 Փետրուար 2018

Լոս Անճէլըս

Համասփիւռ հայութիւնը շատ լուրջ խնդիրներ ունի, զորս կարելի չէ լուծել համաժողովներով, տօնախմբութիւններով, շնորհահանդէսներով եւ շքանշաններու տեղի-անտեղի «առատ» բաշխումով: Մէկդի պէտք է թողունք մեր ճառերը, քարոզախօսութիւնները եւ խորհրդաժողովները, որոնք լօզունգի սահմաններէն անդին չեն անցնիր: Հայ ժողովուրդին առջեւ ծառացող անլոյծ մնացած գլխաւոր մարտահրաւէրներէն մէկն է ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆԵՐՔԻՆ ՄԻԱՍՆՈՒԹԵԱՆ ՀԱՐՑԸ: Ինքնախաբէութեամբ չպարուրուինք. Հայ Եկեղեցին գահավիժումի մէջ է անկասկած: Իրաւունք չունինք այսուհետեւ իրականութիւնները դիտելու մեր մատներու արանքէն: անհրաժեշտ է ցոյց տալ հաւաքական ներդաշնակ աշխատանք, կամք եւ համոզուած վճռակամութիւն Հայց. Առաքելական Եկեղեցին փրկելու համար:

Հայ ժողովուրդին կեանքը յուզող եւ տագնապեցնող ամենալուրջ հարցերէն մէկն է Հայց. Եկեղեցւոյ ներքին միասնութեան հարցը, որուն մասին միայն կը խօսուի եւ ո՛չ մէկ լուրջ աշխատանք կը տարուի զայն կեանքի կոչելու: Բոլորս գիտենք որ Եկեղեցին դարերու ընթացքին եղած է հայ լեզուի եւ մշակոյթի պահպանման եւ զարգացման գանձարանը: Ուստի աններելի կը գտնենք հայրենիքէն ներս կամ սփիւռքի տարածքին մէջ գործող մեր այսօրուան «ղեկավարութեան»   անտարբերութիւնն ու կրաւորականութիւնը:

Վերակենդանացնելու համար Եկեղեցւոյ ներքին միասնութիւնը անհրաժեշտ կը գտնենք մէկդի թողուլ մեր անցեալի դառն փորձառութիւնները որոնց մասին ընվզումով կ’անդրադառնայ Պոստոնէն լոյս տենող «Պայքար» ելեկտրոնային թերթի խմբագրականը՝ «Երբ եկեղեցական կեանքը պառակտուած է» (Գարեգին Բ. Կթղ.) խորագրով (12 Նոյեմբեր 2017): Այս խօսքերը լսեցինք երբ Գարեգին Բ. հովուպետական այցելութեամբ, աւելի յարմար պիտի ըլլար անշուշտ ըսել՝ «դրամահաւաքի առաքելութեամբ» վերջերս այցելեց Միացեալ Նահանգներու Արեւմտեան ափը:

Պայքարի խմբագրականին համաձայն, հովուապետին այցը ստեղծած է ոգեւորութիւն, ինչ որ երբեք չի համապատսխաներ իրականութեան: Ընդհակառակն՝ այցելութիւնը վերածուեցաւ ցաւալի զգացումներու եւ պոռթկումներու ինչպէս նաեւ ժողովրդային ցոյցերու դրսեւորման զօրաւոր ալիքի մը, որ նսեմացուց հայրապետին այցը եւ անգամ մը եւս Եկեղեցին վարկաբեկուեցաւ: Անգամ մը եւս փաստուեցաւ որ Հայց. Եկեղեցին ձախողած է իր առաքելութեան մէջ եւ չէ կարողացած ազգը մօտեցնել Եկեղեցիին՝ անսահմանափակ մասնակցութեան իրաւունքներով, եւ զայն վերադարձնել ժողովուրդին, որ նոյն ինքն Եկեղեցին է: Հոգեւոր եւ վարչական թափանցիկ կառոյց ըլլալու հանգամանքին ինչպէս նաեւ  անբասիր եկեղեցականներու բացակայութիւնը մեզ դէմ յանդիման դրած են ազգային ահաւոր ուծացումի առաջ:

«Պայքար» թերթի խմբագրականին հետեւեալ տողերը մեզ կը զարմացնեն. «Ամենայն Հայոց Հայրապետը իր վերոյիշեալ պատգամին մէջ – «Լիայոյս ենք, որ մեր հոգեւոր եղբօր՝ Արամ Ա. Կաթողիկոսին հետ պիտի կարողանանք յաղթահարել այս կացութիւնը եւ նոր էջ բացել մեր սուրբ եկեղեցու նորագոյն պատմութեան մէջ», –   դեռ տարտամ յոյս մըն ալ կը սնուցանէ եկեղեցւոյ հաւանական միացման հեռանկարին մասին»: Որքա՛ն հակասական են Ամենայն Հայոց Հայրապետին վերջին լօզունգները, որոնք ամբողջովին հակառակ են իր հետեւեալ արտայայտութեան. «Ես կը յարգեմ Կիլիկիոյ պատմական Աթոռը, բայց Կիլիկիոյ կաթողիկոսը կ’ընդունիմ որպէս սոսկ հոգեւորական»: Այս խօսքերը արտասանողը ի՞նչ հեռանկար կամ ցանկութիւն կրնայ ունենալ եկեղեցւոյ ներքին միասնութեան մասին:

Քաջութիւն եւ վեհանձնութիւն պէտք է ունենալ բոլոր տարակարծութիւնները կլոր սեղանի վրայ դնելու եւ քրիստոնէավայել ոգիով ու կեցուածքով արդար լուծումներ որոնելու: Երկու կաթողիկոսութիւններու յարաբերութիւնները այնքան կնճռոտ եւ բազմազան են որ, եթէ հարկ ըլլայ, կարելի է հատորներ գրել այս նիւթի մասին: Մեր երկու նուիրապետական Աթոռներն ալ գործիքներ են զիրենք ղեկավարող ոյժերուն ձեռքը: Եկեղեցականութեան կը պակսի կամքն ու կորովը, նուիրումն ու տեսիլքը, ստեղծելու այդ աստուածահաճոյ եղբայրական մթնոլորտը երկու կաթողիկոսութեանց միջեւ, վիճակ մը՝ որուն կը սպասէ, կ’ակնկալէ եւ կ’երազէ երկար տարիներէ ի վեր մեր ազնիւ ժողովուրդը:

Խմբագիրը կը հաւատայ թէ Ամենայն Հայոց Հայրապետին ողջունելի լաւատեսութիւնը հիմնաւորուած է եղեր Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին՝ հայրապետական գահին բաձրանալէ ետք կատարած շինծու եւ անստուգելի յայտարարութեան վրայ. «Ես ալ մասնակցած եմ Էջմիածնի դէմ պայքարին, որովհետեւ ան կը գտնուէր սովետի լուծին տակ. հիմա, որ սովետը չկայ՝ ի՞նչ իմաստ ունի դեռ այս պայքարը»: Ընթերցողը կրնա՞յ հաւատալ այսպիսի յայտարարութեան: Այդ մասին ո՛չ մէկ ականջալուր վկայութիւն նոյնիսկ Ս. Էջմիածնի միաբաններու կողմէ, եւ մենք որ զինք մօտէն ճանչցած եւ ապրած ենք 18 տարիներ միասին, լսած եւ կարդացած ենք իր թունաւոր խօսքերը հանդէպ Ս. Էջմիածնի եւ անոր գահակալին, չենք կրնար դոյզն չափով երեւակայել որ ան յետս պիտի կոչէր իր բոլոր ըսածներն ու գրածները, որքան ալ որ փառասիրութենէ կը տառապէր:

Անկասկած որ ճշմարիտ են խմբագրականին հետեւեալ տողերը. «Եթէ սովետը բաժին մը ունէր այդ պառակտումին յառաջացման մէջ, նոյնքան եւ աւելի բաժին ունէին այն ոյժերը, որոք իրենց քաղաքական պայքարը փոխադրեցին – աւելի փոխադրել տուին հայանուն մարդոց – մեր եկեղեցւոյ անդաստանին մէջ»: Այս խոստովանանքը ինքնին մեծ վկայութիւն մըն է որ խմբագրականին ետին կանգնող մեր Ռամկավար եղբայրները կը գիտակցին ճշմարիտ իրողութեան, որովհետեւ նոյնքան ալ իրենք յանցաւոր են քաղաքական եւ անհատական հաշիւներ ունենալու իրենց այս ահաւոր պայքարին մէջ: Այդ տխուր քաղաքական հաշիւներուն մէջ ինկան կամք ու կորով, նուիրում եւ տեսիլք չունեցող եկեղեցականներ, որոնց մեծ մասը այսօր իրենց յաւիտենական նինջին մէջ են:  Խորհ.Միութեան փլուզումէն ետք ալ Եկեղեցին չդարձաւ  իր ժողովուրդի համազգային խղճին ձայնը:

Միայն սովետը պէտք չէ մեղադրել: Բացէք պատմութեան էջերը եւ տեսէք թէ ի՞նչ վիճակի մէջ էին մեր Նուիրապետական Աթոռները՝ Ս. Էջմիածին, Կիլիկիա, Աղթամար, Երուսաղէմ, Կ. Պոլիս, եւ անհաշիւ հակաթոռներ, որոնցմէ ամենէն յայտնի «հերոսը» եղաւ Եղիազար Այթապցին, որ ի վերջոյ բազմեցաւ Ամենայն Հայոց Հայրապետութեան աթոռին, Յակոբ Ջուղայեցիէն ետք: Իսկ վերջին գլուխ գործոցը՝ Գէորգ Դ. Քէրէստէճեան Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի յայտարարութիւնն էր ընդդէմ Կիլիկիոյ Աթոռին, որպէս «հակաթոռ, ընդվզեալ եւ հեստեալ» անուանարկումներով:

Հետեւաբար նորութիւնններ չեն մեր եկեղեցական կեանքէն ներս ստեղծուած անախորժ, անիմաստ մրցակցութեանց պատմութիւնները, որոնք մեր Եկեղեցին տկարացուցին պատմութեան ընթացքին:

Ատարակոյս որ Եկեղեցւոյ պառակտումը ոյժերու եւ միջոցներու անմիտ եւ անիմաստ վատնում է մեր ազգային հաւաքական կեանքին մէջ, նամանաւանդ սփիւռքի ամբողջ տառածքին ուր հայութեան մեծամասնութիւնը կ’ապրի: Պառակտեալ կողմերը իրենց անվերջանալի պայքարներով ուժաքամ ըրած են ազգին հաւաքական կամքը: Եկեղեցական տագնապը խորացած եւ արմատացած վէրք մըն է այսօր, զոր անտեսելով կարելի չէ միացնել ազգը, եւ ո՛չ ալ զիրար մեղադրելով կրնանք դարման մը գտնել: Բայց տարակարծիք ենք վերեւ յիշուած խմբագրականի ա՛յն յատարարութեան հետ, թէ «հոն, ուր Էջմիածինը պատմականօրէն թեմ մը ունի, մրցակից նոր թեմ մը կը բանայ Անթիլիասը (Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը): …Այն աշխարհամասը, ուր կ’այցելէ Ամենայն Հայոց Հայրապետը՝ կրկնակոխ անոր կը հետեւի Տանն Կիլիկիոյ Հայրապետը, կամ կը կանխէ զայն»: Արդեօ՞ք պէտք է յիշեցնել` թէ Ս. Էջմիածինը ի’նչ գործ ունի Դամասկոսի մէջ… Կը կարծենք թէ ճշդում մը ընել անհրաժեշտ է այստեղ: Թեմերու հարցը միայն եկեղեցական խնդիր չէ. թեմական իշխանութիւններ, ընտրուած՝ –աւելի ճիշդ պիտի ըլլար ըսել՝ նշանակուած՝– որոշ մարմիններու կողմէ, կ’որոշեն իրենց գաղութին ճակատագիրը. ո՛չ առաջնորդը եւ ո՛չ ալ կաթողիկոսը կրնան մերժել ժողովրդավարական կարգը մեր եկեղեցւոյ:

Սփիւռքեան մեր պայմաններուն մէջ, Եկեղեցին ունի մեծագոյն ոյժը համախմբելու հայութիւնը իր շուրջ: Չկայ ուրիշ հաստատութիւն մը որ կրնայ այդ դերը կատարել, նամանաւանդ չէզոքացնելով մեր քաղաքական, ընկերային եւ հասարակական կեանքի բոլոր տարակարծութիւնները:  Դժբախտաբար սփիւռքի մէջ փշրուած եւ խորտակուած են երբեմնի համազգային լուրջ հեղինակութիւնները, տեղի տալով մասնակի հեղինակութիւններու, որոնք յաջողած են պառակտեալ պահել զանգուածները իրենց կուսակցական, միութենական եւ անհատական շահերուն համար:

Հետեւաբար բոլոր ժամանակներէ աւելի ԱՅՍՕՐ անհրաժեշտ է ստեղծել եւ ապահովել ամբողջական մասնակցութիւնը մեր ժողովուրդին՝ Եկեղեցւոյ կեանքէն ներս եւ վանել ու հեռացնել բոլոր անոնք, որոնք, իրենց ջոջ-ամիրայական ախորժակներով եւ իրենց քսակները պարարտացնելու սնանկ հոգեբանութեամբ, կը յաւակնին ըլլալ Եկեղեցւոյ եւ ազգին տէրերը: Այս կացութեան լրջութիւնը ըմբռնելու եւ անոր հակազդելու համար անհրաժեշտ է հաւատալ Եկեղեցւոյ կրօնա-ազգային էական դերին եւ պատրաստ ըլլալ գործօն մասնակցութեամբ յեղաշրջելու այս ապականած մթնոլորտը, որ մեզ առաջնորդած է ազգային հիւանդագին անտարբերութեան:

Ամենատխուր իրողութիւնը ա՛յն է, որ մեր վերջին երկու Եպիսկոպոսական Ժողովներն ալ իրենց օրակարգին վրայ չունեցան Եկեղեցւոյ միութեան հարցը, որուն գլխաւոր խոչընդոտներէն մէկը կը կարծուի ըլլալ թեմերու «բաժանումը», մինչդեռ՝ թեմական հարցերը խոր արմատներ ունին մեր պատմութեան մէջ, նամանաւանդ Օսմանեան եւ Պարսկական տիրապետութեանց տակ: Եթէ իսկապէս կը հաւատանք միութեան գաղափարին, այդ պարագային պարտաւոր էինք որոնել ճամբաներ վերջ տալու համար մեր բոլոր տարակարծութիւններուն:

Անգամ եւս կը ներկայացնենք մեր առաջադրութիւնները, որոնց մասին լրջօրէն մտածելու ենք ազգովին.-

1.- Հայրապետական տիտղոսներու յստակեցում եւ մրցակցութեան դադարեցում – որուն վերջին «փայլուն» օրինակը տեսանք Վատիկանի մէջ ցեղասպանութեան 100-ամեակի առիթով տեղի ունեցած հաւաքի ընթացքին, ուր մեր երկու կաթողիկոսները իրենց «իշխանական-աւատապետական» բեհեզեայ զգեստներով եւ արծիւներով փոքր երեւցան պարզ եւ համեստօրէն հագուած ու միայն խաչ մը շալկած կաթողիկէ աշխարհի քահանայապետին մօտ: Ամէն ինչ փոխադարձ յարգանքի եւ սիրոյ վրայ պէտք է հիմնուած ըլլայ:

2.-Թեմերու վերատեսութիւն, վերարժեւորում եւ, եթէ հարկ է վերաբաշխում, միշտ գաղութներու իրաւունքներն ու պահանջները նկատի ունենալով, առանց սահմանադրական կարգերը խանգարելու:

3.-Պատրիարքական Աթոռներու ինքնավարման ամբողջական ճանաչում: Պատրիարքական Աթոռներու միաբանութեանց կողմէ ընտրուած՝ եպիսկոպոսանալու արժանի թեկնածուներ կրնան նաեւ ձեռնադրուիլ Կիլիկիոյ կաթողիկոսներուն կողմէ: Ասիկա ո՛չ մէկ կերպով կը նսեմացնէ Էջմիածնի նախամեծարութիւնը ի հոգեւորս:

4.- Սփիւռքի բոլոր թեմերուն համար հոգեւոր ծառայութեան թեկնածուներ ապահովել ըստ հարկի բոլոր նուիրապետական աթոռներէն, առանց խտրութեան, նկատի ունենալով միայն տուեալ հոգեւորականին արժանիքներն ու պատրաստութիւնը: Չմոռնանք յիշեցնելու, թէ Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն, Էջմիածնի սփիւռքեան թեմերու մէջ առաջնորդական կամ հովուական պաշտօններ վարեցին՝ Երուսաղէմի Պատրիարքութեան, ինչպէս նաեւ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան միաբաններ:

5.- Առաջնորդներու ընտրութիւնը ձգուի գաղութին, եւ չպարտադրել թեկնածուներ որոնք չունին պատրաստութիւնը ստանձնելու նման կարեւոր պաշտօններ: Մերժումի պարագային, կաթողիկոսը պարտաւոր է տրամաբանական հիմնաւորում տալ:

6.- Իրենց ընտրութեան մէջ ազատ թողուլ միաբաններ, որոնք կը փափաքին ծառայել ա՛յլ նուիրապետական աթոռէ ներս, առանց խախտելու կարգ ու կանոնը, կաթողիկոսական/պատրիարքական աթոռներու գահակալներու փոխադարձ հաւանութեամբ,  եթէ կը հաւատանք որ եկեղեցին մէկ է:

7.- Ազատ կամքի ըմբռնողութենէն մեկնելով, չկարգալուծել միաբաններ որոնք կ’երթան եւ կը միանան Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ, եւ նոյն հասկացողութեամբ  գրկաբաց  ընդունիլ բոլոր անոնք որոնք կը փափաքին Հայց. Եկեղեցւոյ միանալ: Քրիստոսի եկեղեցին մէկ է: Չմոռնանք Հայց. Եկեղեցւոյ տիտաններէն Օրմանեան Պատրիարքի օրինակը:

8.- Կրօնական դատաստանական խորհուրդ մը ստեղծել, աշխարհական իրաւաբաններով հանդերձ, որ պիտի զբաղի եկեղեցականներու հարցերով եւ չթողուլ որ կաթողիկոսներ առանձինն կամայական վճիռ արձակեն եւ պարտադրեն իրենց կամքը, այլ միայն վաւերացնեն դատական մարմնի որոշումը: Խօսքս Գերագոյն Հոգեւոր Խորհուրդի մասին չէ, որ ընտրուած չէ Ազգային Եկեղեցական Ընդհանուր Ժողովին կողմէ, այլ որոշուած է կաթողիկոսին կողմէ՝ իր կամքը կատարելու եւ պարտադրելու համար անմեղ զոհերու վրայ:

9.- Ինչպէս յիշատակուած է 11 Դեկտեմբեր 1991-ի եւ 21 Սեպտեմբեր 1995-ի կանոնադրութեանց նախաշաւիղներուն մէջ, չխոչընդոտել ու չկապտել իրաւունքը թեմական առաջնորդներուն իրենց թեմերէն ներս կուսակրօն կամ ամուսնացեալ քահանայ ձեռնադրելու: 

Ահաւասիկ անլոյծ մնացած մարտահրաւէրներ մեր ժողովուրդին առջեւ ծառացող: Պիտի կրնա՞նք քաջութիւնը ունենալ հաւաքուելու կլոր սեղանի շուրջ եւ լուծելու մեր տարակարծութիւնները, որոնք մինչեւ այսօր մեզ բաժանեալ պահեցին: Եկեղեցւոյ պառակտեալ վիճակին առնչութեամբ անկասկած որ պատասխանատուութեան բաժին ունին նաեւ այսօրուան հայրենի իշխանութիւնները իրենց անտարբերութեամբ – չըսելու համար թէ իրենց հաշւոյն կու գայ այս տխուր վիճակը ի՜նչ-ի՜նչ հաշիւներով: Եւ սակայն մեծագոյն պատասխանատուութեան բաժինը կ’իյնայ եկեղեցական իշխանաւորներուն վրայ, որոնք իրենց փառասիրութենէն գինովցած՝ ազգը պառակտեցին: Ահաւասիկ բարոյական այս փլուզումին աղիտաւոր հետեւանքներուն բերումով՝ եկեղեցականներ (կաթողիկոսէն մինչեւ խոնարհագոյն վարդապետը) կը զբաղին «բիզնէս»ներով:

Եւ այս բոլորը կը պատահին որովհետեւ միասնական ջանքերով չմշակեցինք կանոնագրութիւն մը —  Հայց. Եկեղեցւոյ ժողովրդապետական կառոյցը նուիրագործող եւ ամրացնող պատուանդան մը որ կը կոչուի ՕՐԷՆՔ: Պարտաւոր ենք ազգովին ազգային-եկեղեցական սահմանադրական կարգերը անխախտ պահել, եւ մասնաւորաբար սանձել բարձրաստիճան եկեղեցականներու ակներեւ յաւակնութիւններն ու յոխորտանքները, եւ պարտադրել որ անոնք մնան իրենց կոչումին թելադրած պարկեշտութեան մէջ: Աշխարհի մէջ չկայ բնականոն հաստատութիւն մը որ կը գործէ առանց օրէնքի: Չկայ անձ մը որ օրէնքէ վեր կրնայ ըլլալ: Եթէ այսօր կը տառապինք օրինազանցութիւններէ, այն պատճառով է որ դադրած ենք այլեւս հաւատալէ թէ Հայ Եկեղեցին տակաւին ընելիքներ ունի իր ժողովուրդի հոգեւոր եւ հասարակական կեանքին մէջ:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ                                                  ՇԱՐ. Բ.

21 Նոյեմբեր 2017

Պաշտօնական մամլոյ հաղորդագրութիւններէն կ’իմանանք, որ 18-էն 20 Սեպտեմբերին Երեւանի մէջ տեղի պիտի ունենայ «փոխադարձ վստահութիւն, միասնականութիւն եւ պատասխանատուութիւն» խորագրով Հայաստան-Սփիւռք հերթական վեցերորդ համահայկական համաժողովը: Այս համաժողովները որ սկսան 1999 թուականին, ո՛չ մէկ դրական եւ կառուցողական արդիւնք տուին, — կը վկայեն սփիւռքէն մասնակցողները: Նոյնիսկ շատեր՝ այս համաժողովները կը նկատեն ժամանակի կորուստ եւ քմծիծաղով կը պատմեն աննպատակ եւ անծրագիր այս համաժողովներու մասին: Արդեօ՞ք մեղանչում պէտք է նկատել երբ հարց տանք թէ ինչի՞ ծառայեցին այս համաժողովները մինչեւ այսօր:

2011 թուականի համագումարի ընթացքին, մասնաւորաբար  Սփիւռքի հոգեւոր, ինչպէս նաեւ քաղաքական կառոյցներու ներկայացուցիչները իրենց ելոյթներուն ընթացքին խօսեցան 20-ամեայ անկախ Հայաստանի մէջ գոյութիւն ունեցող մտահոգիչ խնդիրներուն մասին: Յիշատակութեան արժանի էր Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Կաթողիկոսին ելոյթը, որուն ընթացքին ան անդրադարձաւ փտածութեան եւ արտագաղթին` վերջինս որակելով որպէս «ներքին արիւնահոսութիւն»:  Այս խօսքերը օդին մէջ արձակուած լօզունգներ էին դժբախտաբար, որովհետեւ տակաւին մեծ թափով կը շարունակուի արտագաղթը, ինքնասպանութիւնը եւ մեր նուիրապետական Աթոռները անտարբերութեամբ կը դիտեն այս բոլորը, հակառակ ա՛յն յայտարարութեան, թէ «Եկեղեցին չի կրնար անտարբեր մնալ այս վատառողջ երեւոյթներուն նկատմամբ» (Արամ Ա.): Հաւատա՞նք…

Նոյնքան եւ առաւել եւս գնահատանքի արժանի էր ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչ Հրանդ Մարգարեանի խօսքը, թէ «20 տարիներէն ետք իշխանութիւնները ժողովուրդին կը հրամցնեն հայրենիք մը, ուր գոյութիւն ունի աղքատութիւն, անգործութիւն, անարդարութիւն, ընկերային անապահովութիւն, արտօնեալ քրէական խաւի սանձարձակութիւն, հայրենիք մը, որմէ կը շարունակեն անխնայ հեռանալ»:  Ամէն…

Որքա՜ն խօսուն են նաեւ Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախումբի նախագահ Քեն Խաչիկեանի արտայայտած մտքերը, երբ կը պատասխանէր «Ազատութիւն» ձայնասփիւռէն իրեն տրուած հարցումներուն. «Դժբախտաբար որեւէ քաղաքական կամք չեմ տեսներ, ո՛չ ալ անկեղծ յանձնառութիւն այս իշխանութիւններուն մօտ` խնդիրը լուծելու: Ամօթալի կը նկատեմ, որ այս վարչակազմը կը մերժէ պայքարիլ փտածութեան դէմ: Հայաստանի իշխանութիւնները կը կարծեն, որ սակաւապետական համակարգը կարեւոր է տնտեսութեան համար: Դժբախտաբար՝ Հայաստանի մէջ սեփական գործ բանալ եւ զարգացնել կարելի է միայն ա՛յն պարագային, երբ սակաւապետներուն շահերը չեն վտանգուիր»: Պէտք կա՞յ աւելին գրելու…

Փորձենք վերլուծել կայանալիք վեցերորդ Համահայկական Համագումարին նոր առաջանդրանքները:

1.- Փոխադարձ վստահութիւն – նման հարցադրում մը ինքնին փաստ է որ փոխադարձ վստահութիւն գոյութիւն չունի հայրենի ղեկավարութեան եւ սփիւռքի միջեւ: Հայաստանի Վարչապետ Կարէն Կարապետեանի կարծիքով, «այս տարանջատումը շատ արհեստական է, որովհետեւ մէկս առանց միւսի չենք կարող ապրել: Մեր ներուժը, մեր կապիտալը, մեր ռեսուրսը հայ մարդն է, անկախ նրանից, նա ապրում է Հայաստանում թէ դրսում»: Եթէ իսկապէ՛ս անկեղծ են այս խօսքերը, հապա ինչպէ՞ս հասկնալ հայկական մամուլին մէջ պաշտօնապէս հրատարակուած մերժումը  բոլոր այն խնդրագիրներուն որոնք ներկայացուեցան հայրենի պետութեան, ստանալու համար Հայաստանեան անցագիրներ: Ինչպէ՞ս հաշտեցնել այս երկու հակասութիւնները:

2.- Միասնականութիւն – Այնքա՛ն տեղին է յիշեցնել դարձեալ Հրանդ Մարգարեանի խօսքերը. «ընկերային բեւեռացման  այս ծայրայեղ պայմաններուն մէջ կարելի չէ խօսիլ համերաշխութեան, միասնականութեան եւ համախոհութեան մասին»: Ու կը շարունակէ. «դժուար է առաջին հայեացքէն սիրել հայրենիքը, որ թաղուած է փտածութեան մէջ, ուր կը տիրեն անարդարութիւն եւ ազգային հարցերու մէջ շփոթ: Այլ խօսքով` մեր երկրին մէջ տիրող իրավիճակը կրնայ սպաննել մեր մէջ գտնուող հայրենասիրութիւնը»:  Կրկին անգամ Ամէն…

3.- Պատասխանատուութիւն – Միթէ պատասխանատուութեան բացակայութիւնը չէ՞, որ հայրենիքը տնտեսական եւ ընկերային տագնապներ կ’ապրի ու որպէս այս բոլորին հետեւանք՝ ահազանգային արտագաղթը կը շարունակուի, եւ բոլորովին մոռցուած եւ անտեսուած է հայրենադարձութեան շեփորումը:

Իսկ ամենէն հետաքրքրականը այս Համաժողովին ա՛յն է, որ պիտի քննարկուի Համահայկական Խորհուրդ Հիմնելու գաղափարը:  Հաւանաբար յոյժ կարեւոր այս հարցը վերլուծելէ առաջ, համաժողովը կազմակերպող Սփիւռքի նախարարութեան պիտի ըսենք՝ «Բարի՛ լոյս»:  Տարիներէ ի վեր նամանաւանդ արտասահմանեան մամուլը ողողուած է այս հարցը շօշափող յօդուածներով, որոնք դժբախտաբար մինչեւ այսօր հանդիպեցան խուլ ականջներու:      Ողջունելի է որ վերջապէս այսքան կարեւոր հրատապ հարց մը պիտի քննարկուի վեցերորդ համագումարին: Բայց ի՞նչպէս կարելի է մեր ոյժերը ի մի հաւաքել ու կազմակերպել, զանոնք արդիւնագործել եւ ցեղին ի նպաստ ծառայեցնել,– ահա ա՛յս է էականն ու հրամայական հարցը, որ պէտք է խորհրդածութեան առարկան դառնայ իւրաքանչիւր ողջմիտ հայուն որ կը մասնակցի այս Համահայկական Համագումարին:

Ժամանակն է որ այսուհետեւ անյիշաչարութեամբ մոռնանք մեր բոլոր անցեալի տարակարծութիւններն ու վէճերը եւ լծուինք համազգային լուրջ աշխատանքի, որովհետեւ բոլորս ալ նոյն հայրենազրկութեան հետեւանքներէն կը տառապինք: Հետեւաբար համազգային քաղաքականութեամբ զբաղող  կեդրոնական մարմինի մը կարիքը անժամանցելի է, որ պիտի կարողանայ ներկայացնել՝ մասնաւորաբար Սփիւռքի հայութեան մեծամասնութիւնը, գիտակից պատրաստուած ղեկավարութեամբ, օժտուած նիւթական եւ բարոյական բոլոր կարողութիւններով, պահանջատիրութեան մեր դատը յառաջ տանելու համար քաղաքական բոլոր ճակատներու վրայ – օրինական, դատական եւ իրաւաբանական:

Մինչեւ այսօր սփիւռքեան մեր բոլոր ջանքերը կ’իրականանան առանձին կազմակերպութիւններու միջոցաւ, որովհետեւ սփիւռքը չունի պետական կառոյց եւ ճիշդ ատոր համար սփիւռքեան դիւանագիտութիւնը ո՛չ միայն այլազան ու բազմատեսակ է, այլեւ յաճախ հակասական եւ իրերամերժ:  Ահաւասիկ հոս է որ կարիքը կը զգացուի կեդրոնացեալ մարմինի մը, որ կարենայ համադրել բոլոր աշխատանքները, համագործակցութեամբ Հայաստանի ղեկավարութեան, եւ ներկայանայ որպէս մէկ ճակատ, աւելի զինուած ու զօրաւոր՝ միջազգային դիւանագիտական հարթակին վրայ:

Համահայկական Խորհուրդի կառոյցին ստեղծումը՝ «հրամայական մըն է նաեւ՝ Հայաստան-Սփիւռք գործակցութեան առաւել արդիւնաւէտ, որակաւոր եւ հեզասահ ընծայումին համար»,– կը շեշտէ Հայաստանի Սահմանադրական Դատարանի Նախագահ Գագիկ Յարութիւնեանը: Ու կը շարունակէ ըսելով. «Սփիւռքի ինքնակազմակերպումը աւագ պարտականութիւն-իրաւունքն է տարագիր Արեւմտահայութեան, որ Սփիւռքի քաղաքական գլխաւոր կորիզն է…որ պարտի ինքնակազմակերպուիլ ու միաւորուիլ՝ կեդրոնական, ներկայացուցչական ու միակ լիազօր “միագլուխ” կառոյցի մը մէջ»: Սփիւռքահայերս ալ՝  պարտաւոր ենք օժտել այս կառոյցը միջազգային կարգավիճակով, իբրեւ ինքնուրոյն քաղաքական հաւաքականութիւն:

Ողջունելի է որ վերջապէս Համահայկական Համագումարին պիտի քննարկուի Համահայկական Խորհուրդ հիմնելու գաղափարը: «Աւելի լաւ է ուշ, քան երբեք»,– ինչպէս հայկական առածը կ’ըսէ: Հայկական սփիւռքը նոր մարտահրաւէրներու դիմաց պարտաւոր է վերարժեւորել իր քաղաքական եւ մշակութային կեանքը, որպէսզի ցրուած միլիոնաւոր հաւաքականութիւնը կարենայ համախմբել Համահայկական Խորհուրդի շուրջ, հեռու մնալով զգացական ամբոխավարութենէ, ծանծաղ եւ աժան հրավառութիւններէ, եւ ազգիս բեկորները համախմբելով՝ ստեղծէ ազգային-քաղաքական գաղափարախօսութեան փայլուն ապագայ մը: Այս բոլորը կարելի չէ իրականացնել հանդիսութիւններու ընթացքին արտասանուած  ճառախօսութիւններով, եւ ո՛չ ալ կրկնուող յուզական այլանդակ բացագանչութիւններով: Անհրաժեշտ է ստեղծել ազգային գաղափարախօսութիւն, որուն շուրջ կարելի պիտի ըլլայ համախմբել ութ միլիոննոց սփիւռքը:

Պատրաս՞տ ենք մարտահրաւէրը ընդունելու:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

28 Օգոստոս 2017

            Ուրախանա՞նք, տխրի՞նք, թէ՞ ծիծաղինք: 30 Յուլիս 1917-ին, «Հալէպ» հայրենասիրական բարեսիրական կազմակերպութեան «Փրկէ կեանք մը» ծրագրով, Հայաստան փոխադրուած է հալէպահայ ընտանիք մը, չորս անդամներով: Ամերիկացին պիտի ըսէր. “Big deal!, այսինքն այդքան ալ կարեւոր լո՞ւր է որ մամուլի էջերուն մէջ կը հիւրընկալուի, երբ հանապազօր մեծաթիւ հայեր կը դատարկեն երկիրը՝ «ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ»:

             Սուրիական պատերազմի հետեւանքով հազարաւոր հայեր թողուցին իրենց ծննդավայրը եւ օգտագործելով իրենց ունեցած հնարաւորութիւնները՝ դարձան պանդուխտ հայեր — ոմանք հայրենադարձ եւ ոմանք ալ փախստական: Այս պահուն կարեւոր չեն որակումները, որովհետեւ պետական եւ ազգային լուրջ ծրագրի մը բացակայութիւնը զիրենք յաձնեց կեանքի անորոշ բախտին:

            Ինչպէս համասփիւռ հայութեան համար, նոյնպէս եւ սուրիահայերու համար Հայաստան-Հայրենիք հասկացողութիւնը ուրիշ տարբերակ չունի: Սակայն եւ այնպէս անոնց Հայաստան երթալը պատերազմական այս տարիներուն՝ պէտք է նկատել որպէս հարկադրական գաղթ, ուր կարելի պիտի ըլլայ ներկայ քաղաքական դժուարին պայմաններու պարտադրանքին տակ ապրիլ ապահով վայր մը, ցնոր տնօրինութիւն: Նկատի ունենալով քաղաքական դժուարին պայմանները, պիտի վարանինք ըսելու որ ասիկա կամաւոր գաղթ է դէպի հայրենիք. աւելի ճիշդ պիտի ըլլար ըսել, թէ «չարեաց փոքրագոյնն» է: Պէտք չէ շփոթել այս իրավիճակը հայրենադարձութեան հետ, որովհետեւ այս վերջինը տեղի կ’ունենայ միայն հայրենի պետութեան յատուկ ծրագրով եւ օժանդակութեամբ:

            Այնքան ատեն որ հայրենի պետութիւնը սուրիահայերուն համար մշակուած հեռանկարային յատուկ ծրագիր մը չունի զանոնք Հայաստան պահելու, կարելի չէ յստակ արժեւորումներ կատարել թէ ի՞նչ պիտի պատահի Հայաստան եկողներուն: Մշտակա՞ն կերպով պիտի հաստատուին Հայաստանի մէջ, պիտի վերադառնա՞ն իրենց ծննդավայրը, թէ՞ հայաստանեան անցագիրներ ապահովելէ ետք պիտի մեկնին Արեւմտեան երկիրներ:

            Մեղադրական ո՛չ մէկ խօսք ունինք ըսելու, որովհետեւ կրակը ինկած տեղը կ’այրէ: Արեւմտեան երկիրներու ապահով քաղաքներու մէջ ապրողներս չենք կրնար լիովին հասկնալ սուրիահայուն տառապանքի խորութիւնը, որովհետեւ մենք չապրեցանք այն հանապազօրեայ արհաւիրքները, գոյութենական պայքարները զորս տակաւին կը մղեն անոնք՝ իրենց երերող գոյութիւնը պահպանելու համար գերպետութիւններու պատերազմական խաղադաշտին մէջ:  Սուրիահայը ի՛նք պիտի որոշէ իր ճակատագիրը՝ երբ չկայ  յստակ կազմակերպուած ծրագիր՝ ո՛չ սփիւռքի մէջ եւ ո՛չ ալ հայրենի պետութեան մօտ:  Վկայ՝ հայաթափումը հայրենիքին, զոր այլ կերպ կարելի չէ որակել բացի ինքնասպանութիւնէ:

            Գրութեանս նպատակը Հայաստան փոխադրուող մեր հայրենակիցներուն արժեւորումը ընել չէ, անոնց դիմագրաւելիք տնտեսական եւ ընկերային դժուարութիւնները չեն, եւ ո՛չ ալ այն՝ թէ ինչպէ՛ս պիտի կարենան ներդաշնակ կեանք մը վարել հայաստանաբնակ իրենց արենակիցներուն հետ. ի վերջոյ կեանքի հանդէպ ըմբռնումներու մե՛ծ տարբերութիւն կայ, չըսելու համար թէ թէկո՛ւզ մէկ եւ նոյն ժողովուրդի երկու տարբեր հատուածներ են, որ մրրկաւ էին զատուած:

            Այս գրութեան իսկական նպատակը անգամ մը եւս անդադրում մամուլի եւ հասարակութեան խղճին ուղղուած պատգամ է: Դժբախտաբար հայրենի կառավարութիւնը անկախութենէն 25 տարիներ ետք տակաւին ներգաղթի հետ կապուած յատուկ՝ յստակ եւ մեկին քաղաքականութիւն մը չունի: Ներգաղթի քաղաքականութեան բացակայութիւնը չի՛ քաջալերեր եւ ո՛չ ալ կը խանդավառէ սփիւռքահայը որպէսզի ան հայրենիք վերադառնայ, առաւել եւս՝ երբ երկիրը  տնտեսական, ընկերային եւ քաղաքական տագնապներ կ’ապրի: Այդ երկիրը, թէկուզ մի բուռ հող հայրենիք, չի՛ կրնար հրապուրել սփիւռքահայը, որքան ալ ան հայրենասէր կամ ազգասէր ըլլայ: Սա չի՛ նշանակեր որ մեր հայեացքները չենք սեւեռած դէպի հայրենիք, ընդհակառակը՝ հայուն երազները կրնան իրականանալ միայն ներկայ հայրենիքի՝ հոգ չէ՛ թէ փոքր տարածութեան մէջ, մինչեւ նոր արշալոյսերու, այլ խօսքով՝ միացեալ Հայաստանի վերյառնումը:

            Մինչ այդ, մենք չե՛նք կրնար անտեսել մեր հոգին կրծող թշուառութիւնը՝ ԱՐՏԱԳԱՂԹԸ հայրենիքէն: Որքան ալ պաշտօնական յայտարարութիւններու եւ մամուլի մէջ կը կարդանք որ ընդհանուր առմամբ նուազած է արտագաղթողներու հոսքը դէպի արտասահման, սակայն եւ այնպէս նոյն տուեալներու համաձայն՝ աճա՛ծ է անվերադարձ մեկնողներուն թիւը, իրողութիւն մը՝ որ մեզ ազգովին ո՛չ միայն կը մտահոգէ այլ եւ կը տառապեցնէ, որովհետեւ այս վարակիչ երեւոյթը, ինչպէս վերեւ յիշեցինք, ԻՆՔՆԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ Է:

            Դարձեալ պաշտօնական տուալներու համաձայն, տարեկան 35 հազար հայորդիներ, որոնք մեծամասնութեամբ գիտական մարդոյժն են երկրին, կը հեռանան անվերադարձ:  Դժբախտաբար տարուէ տարի կ’աճի մեկնողներուն թիւը, որուն մէջ կարեւոր է նկատել զինուորական տարիք ունեցող երիտասարդները:  Ո՞վ պիտի պաշտպանէ մեր սահմանները:

            Դարձեալ պաշտօնական տուեալներու համաձայն, 2017 թուականի առաջին վեց ամիսներուն ծնող երախաներուն թիւը նուազած է 6.5 տոկոսով՝ բաղդատած նախորդ տարուան: Այս մասին կը կարդանք Panorama.am-ի մէջ, Հայաստանի ազգային վիճակագրական ծառայութեան եւ մարդահամարի եւ ժողովրդագրութեան բաժնի պետ՝ Կարինէ Գույումճեանի յայտարարութեան մէջ: Նոյնքան ցաւալի է եւ տխուր՝ կարդալ նոյն յայտարարութեան մէջ, թէ 2017 թուականի առաջին վեց ամիսներուն մահացողներուն թիւը աճած է 2.1 տոկոսով:  Այս մահացողներուն (14,709) 57.3 տոկոսը մահացած է արեան շրջանառութեան հիւանդութիւններով: Ե՛կ վարդապետ եւ մի՛ խենթանար – զորն ասեմ, զորն խոստովանիմ…:

            Աւա՜ղ… հայաթափումը կը շարունակուի ահազանգային համեմատութեամբ: Քննադատական չէ մեր մօտեցումը, այլ ափսոսանքի եւ ցաւի խոր արտայայտութիւն:

Հայապահպանման մեր բոլոր պայքարներուն մէջ երբեք չենք փափաքիր անտեսել Սփիւռքի Նախարարութեան «Արի Տուն» ծրագիրն ու յատկապէս նորաստեղծ «Վերադարձ դէպի Հայաստան» հիմնադրամը, որուն գլխաւոր նպատակն է քաջալերել հայրենադարձութիւնը: Աշխատանքներ են,  որոնք տակաւին իրենց նախնական քայլերուն մէջ չկրցան խանդավառութիւն ստեղծել սփիւռքահայութեան մէջ, որովհետեւ այդ ծրագիրներուն տապար զարնող մեծագոյն տխուր իրականութիւնը` Հայաստանէն  ԱՀԱԶԱՆԳԱՅԻՆ ԱՐՏԱԳԱՂԹՆ է:

            Հայրենադարձութիւնը միայն քարոզախօսութեամբ չի՛ կրնար իրականանալ, յայտարարելով, որ Հայաստանն է ապրելու յարմարագոյն եւ ճիշդ վայրը, հեռու` այլասերման վտանգէն: Յաճախ մամուլի մէջ կը կարդանք եւ բեմերէն պաշտօնապէս կը լսենք, թէ հայրենի կառավարութեան համար առաջնահերթ խնդիր է ներգաղթ իրականացնելը, որ մինչեւ այսօր կը մնայ լօզունգի եւ բաղձանքի սահմաններուն մէջ: Սփիւռքահայերուս համար ալ տակաւին յստակ չեղաւ թէ ներգաղթ կազմակերպելու ցանկութիւնը արդեօք հրապարակ նետուած է արտագաղթողներուն տեղը լեցնելո՞ւ համար, թէ՝ իսկապէս խոր հաւատքով եւ համոզումով ազգահաւաքման մեծ աշխատանք կը տարուի հայրենիքը նոր աւիւնով եւ նոր ոյժերով զօրացնելու համար:

            Պիտի չդադրինք գրելէ եւ յայտարարելէ որ ցաւով եւ ափսոսանքով կ’արձանագրենք այս տողերը, երբ կը տեսնենք որ սփիւռքի մէջ, ազգային ղեկավարներն ու աւանդական կուսակցութիւնները, ինչպէս նաեւ հայրենի պետութիւնը, չեն շեփորեր ներգաղթի գաղափարը: «Փաստ» օրաթերթը կը գրէ, թէ հակառակ անոր որ ԱԺ 6–րդ գումարման խորհրդարանի մեկնարկի ելոյթին նախագահ Սերժ Սարգսեանը, անդրադառնալով արտագաղթի խնդիրին, յայտարարեց, թէ «յառաջիկայ տասնամեակների համար մեր գերխնդիրը պէտք է լինի… արտագաղթածների վերադարձի նախապայմանների ստեղծումը», կառավարութիւնը որոշած է դիւրացնել Հայաստանէն արտագաղթածներէն սեփական հողերը վերցնելու գործընթացը: Կը յիշէ՞ ընթերցողը թէ ինչպէ՛ս Քեմալ Աթաթիւրք նոր կառավարութեան ստեղծումէն ետք յայտարարեց թէ բոլոր անոնք որոնք մինչեւ որոշ թուական մը չեն վերադառնար Թուրքիա (խօսքը մեծաւ մասամբ կոտորուած եւ աքսորուած հայերուն համար է)՝ պետութիւնը պիտի բռնագարաւէ եւ սեփականացնէ անոնց կալուածները:

            Զգալի կերպով ծանծաղ դարձած է մեր ազգային մտածողութիւնը, որովհետեւ մեզի կը պակսին առաջնահերթութիւն ունեցող երկարաժամկէտ ծրագիրներ, հակառակ ա՛յն իրողութեան՝ որ ունի՛նք այդ բոլորը իրականացնող քաղաքական, գիտական եւ կրթական մարդոյժը:  Մեզի կը պակսին՝ հաւաքական կամքը եւ տեսիլքը: Այս մասին բազմիցս անդրադարձած ենք անցեալին, բայց փակած ենք մեր աչքերը, փակած ենք մեր ականջները, չտեսնելու եւ չլսելու համար տխուր իրականութիւնները:

            Կ’արժէ անգամ մը եւս բարձրաձայն կրկնել այստեղ, թէ հայրենի պետական այրերու եւ անոնց շուրջ թաւալող արբանեակային շրջանակներու՝ մեղմ ասած անկուշտ ընչաքաղցութիւնն ու անտարբերութիւնը արտագաղթի օրէ օր խորացող վտանգին հանդէպ` դատապարտելի է ըստ ամենայնի:  Նոյնքան դատապարտելի է նաեւ գործուող ահաւոր չարիքին հանդէպ ցուցաբերուած համակերպող ու անպատասխանատու լռութիւնը մասնաւորաբար մեր նուիրապետական Աթոռներուն, որոնց վստահուած է հայ ժողովուրդի հոգեւոր առաջնորդութիւնը…:

Խե՜ղճ ժողովուրդ… հայրենիք ունինք, բայց կ’ապրինք օտարութեան մէջ…:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

15 Օգոստոս 2017

«Իմ Հօրս տունը առուտուրի տուն մի՛ ընէք»

Յովհ. Բ. 16

Որքա՞ն կարելի է լուռ մնալ ի տես այս հակաքրիստոնէական գործելակերպին: Այս խորագրիը անկասկած որ իւրաքանչիւր հաւատացեալ հայուն միտքը չարչրկող հրատապ հարցերէն մէկն է, որ տակաւին անլոյծ կը մնայ եւ ենթակայ է զանազան մեկնաբանութիւններու: Մի՛ մեղադրէք ժողովուրդը, «արժանապատիւ» եւ «հոգեշնորհ»  ժամակատար հայրեր, որովհետեւ դո՛ւք երկնաւոր Հօր տունը վերածած էք եկամտաբեր վաճառատան (բացառութիւնները միշտ յարգելի):

Մի քանի օր առաջ ազնիւ բարեկամ մը սրտնեղած հեռաձայնեց,  ըսելով. «Եղբա՛յր, այս ի՛նչ կողոպուտ է։ Տղաս պիտի ամուսնանայ, հեռաձայներ է եկեղեցի եւ իրմէ պահանջեր են $1,200 սակագին, ու հիմա բարկացած՝ որոշած է քաղաքական պսակ ընել առանց եկեղեցականի: Հարսին ծնողն ալ փեսացուն հանգստացնելու համար առաջարկեր է հանրային պարտէզի եւ կամ ծովեզերեայ պանդոկի մը մէջ կատարել պսակադրութեան արարողութիւնը եւ խոստացեր են անապայման քահանայ մը բերել: Դժբախտաբար յուսախաբ մնացեր են անոնք ալ, երբ իմացեր են որ թէ’ Էջմիածնական եւ թէ’ Կիլիկեան թեմերու առաջնորդարանները որոշած են քահանայ չտրամադրել բոլոր անոնց որոնք կ’ուզեն իրենց պսակադրութիւնը կատարել եկեղեցիէն դուրս»: Զարմանալի՝ բայց իրաւ… չէ՞ որ Քրիստոս հոն է՝ ուր որ մենք կ’աղօթենք: «Դարձեալ ասեմ ձեզ, եթէ երկու ի ձէնջ միաբանիցեն յերկրի վասն ամենայն իրաց, զինչ եւ խնդրեսցեն՝ եղիցի նոցա ի Հօրէ իմմէ որ յերկինսն է:  Զի ուր իցեն երկու կամ երեք ժողովեալ յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցա»: (Եւ կ’ըսեմ ձեզի, որ եթէ ձեզմէ երկու հոգի երկրի վրայ միաբանին որեւէ խնդրանքի համար, ի՛նչ որ ալ խնդրեն՝ երկնաւոր Հայրս պիտի կատարէ ատիկա:  Որովհետեւ ուր որ երկու կամ երեք հոգի հաւաքուին իմ անունովս, ես հոն եմ՝ անոնց միջեւ): Մատթ. ԺԸ. 19-20:

Ինծի համար զարմանալի չէր այս բոլորը:  Լսեր էի նախապէս որ առաջնորդարանները նման որոշում մը առած են, ինչ որ ներհակ է քրիստոնէական վարդապետութեան ուսուցողութեան: Հաւանաբար նման որոշում մը առնուած է զուտ տնտեսական մտահոգութիւններէն մեկնելով:  Եթէ իսկապէս ա՛յդ է մտահոգութիւնը, եկեղեցիէն դուրս ամուսնանալ փափաքող զոյգերուն կրնան թելադրել որ պէտք է եկեղեցւոյ ինքնաբուխ նուէր մը տան իրենց պսակադրութեան առիթով, եւ այդ նուէրը երբեք կաղապարուած գին պէտք չէ ունենայ, նամանաւանդ երբ տուեալ եկեղեցին աւելի ընդարձակ եւ հարուստ է քան ուրիշ եկեղեցիներ: Նոյնն է նաեւ ծիսակատար եկեղեցականին  տրուելիք գումարին պարագան՝ փոխան երկու աղօթքի:  Չմոռնանք յիշեցնել այստեղ, թէ բոլոր եկեղեցականներն ալ կոկիկ ամսականներ ունին զորս համայնքը կը հոգայ,  հետեւաբար ազնիւ եւ արդար չէ յատուկ գումար պահանջել խորհրդակատար քահանային կամ վարդապետին համար – չխօսինք եպիսկոպոսներու սակագինի մասին……. մեղա՜յ Աստուծոյ…․․: Ի վերջոյ քահանան, կուսակրօն կամ ամուսնացեալ, մոռնալով աշխարհային կեանքը, ուխտած է ծառայել Աստուծոյ, հետեւաբար ինչո՞ւ պիտի ունենայ անձնական հարստութիւն, հողատարածք, եկամտաբեր կալուած կամ բնակարան՝ քաղաքի հարուստ շրջանին մէջ, եւ կամ իր օրը անցնէ հետեւելով սակարանի արժեթուղթերու ելեւէջին:

Օրինակներով խօսինք –                                            Պսակադրութիւն

1.- Ս. Ղեւոնդեանց Մայր եկեղեցի        (Է)          $  1,600.00

2.- Ս. Կարապետ Մայր եկեղեցի           (Կ)          $     850.00

3.- Ս. Պետրոս եկեղեցի                           (Է)          $     950.00

4.- Ս. Աստուածածին եկեղեցի               (Կ)         $     850.00

5.- Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի      (Է)          $     950.00

6.- Ս. Խաչ եկեղեցի                                  (Կ)          $     800.00

7.- Ս. Յակոբ եկեղեցի                               (Է)         $     900.00

8.- Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցի    (Կ)        $     550.00

10.- Ս. Սարգիս եկեղեցի                          (Կ)         $     700.00

Ահաւասիկ գայթակղութիւն մը որուն համար պայքար տարած եմ անցեալին, միաբանական տարիներուս, եւ ամէն անգամ զիս մեղադրած են ըսելով. «Հարուստի զաւակ է, ատոր համար դրամ չ’առներ որեւէ աղօթքի եւ կամ խորհրդակատարութեան համար»: Յիսուն տարիներ անցած են եւ տակաւին կը պայքարիմ այս գայթակղութեան դէմ:  Այո՛, սիրելի ընթերցողներ, եթէ իսկապէս քրիստոնեաներ ենք՝ չենք կրնար գումար պահանջել մեր աղօթքներուն համար:  Հակաքրիստոնէական է այդ ըմբռնողութիւնը, որ կը նսեմացնէ, կ’արատաւորէ եկեղեցականի ուխտին նուիրականութիւնը:

Նմանօրինակ գայթակղութիւն է նաեւ տեսնել եկեղեցւոյ մուտքին դրուած մոմերու սակը: Հաւատացեալին կու տաք այն տպաւորութիւնը, որ ան աղօթավայր չէ եկած, այլ՝ վաճառատուն: Նոյնքան առաւել եւս գայթակղութիւն է Ս. Պատարագի կէսին պնակ պտտցնելու սովորութիւնը: Որքա՜ն տգեղ է աղօթքի պահուն հաւատացեալի կեդրոնացումը խանգարելով դրամ պահանջել: Ի՞նչ պէտք է ընէ աղօթող հաւատացեալը ի տես այլոց, եթէ, ենթադրենք,  այդ օր բաւարար գումար չէ վերցուցած իրեն հետ, կամ բոլորովին մոռցած է իր դրամապանակը:

Ու այս բոլորէն ետք կարելի՞ է ակնկալել որ մեր եկեղեցւոյ աթոռները թափուր չըլլան: Ի՛նչ պէտք է ընենք հաւատացեալը, նամանաւանդ երիտասարդ սերունդը, մօտեցնելու Եկեղեցւոյ. որովհետեւ Եկեղեցիին վերապահուած է կարեւոր դեր, ո՛չ թէ իշխանութեան, այլ բարոյական հեղինակութեան առումով: Եթէ չխօսինք այս նիւթերու մասին, ո՞վ պիտի ըլլայ մեղաւորը Եկեղեցւոյ բարոյական գահավիժումին: Նկատի ունենալով Հայց. Եկեղեցւոյ դերը դարերու ընթացքին, որուն խորապէս կը գիտակցի մեր ժողովուրդը, պարտաւոր ենք կատարել ախտաճանաչումներ, որոնք քննադատութիւն չեն, այլ վիճարկումներ, որոնելու համար ուղիներ որպէսզի լաւագոյնս կարելի ըլլայ ծառայել գաղութի, եւ ընդհանրապէս ամբողջ հայ ժողովուրդի  ազգային նկարագրի անեղծ պահպանման:

Բոլորս ալ գիտենք թէ Հայց. Եկեղեցին դժուարութիւններ ունեցած է անցեալին եւ տակաւին ունի՝ մեր ժողովուրդին դաժան ճակատագրին պատճառով: Յուսախաբութիւններ՝ շա՜տ: Ատով հադերձ մենք մեզի իրաւունք պէտք չէ տանք ըսելու թէ Եկեղեցին ընելիք չունի, եւ կամ մենք Եկեղեցւոյ հետ ընելիք չունինք:  Նման դիրքորոշում մը, ազգային անկիւնէ դիտուած, պիտի նմանի անձնասպանութեան: Ընդհակառակը, անհրաժեշտ է զօրավիգ կանգնիլ Եկեղեցիին որպէս կրանիթեայ ազգային հիմնակառոյց, դարձնելով զայն հաւատացեալ ժողովուրդի իսկական տուն, քրիստոնէական լիիրաւ հասկացողութեամբ:

Սփիւռքեան մեր պայմաններու մէջ, Եկեղեցին ունի համախմբելու մեծ կարողութիւն եւ ահա ճիշդ այս նպատակով — եւ ո՛չ թէ վանողական մեր գործելակերպով,– պարտինք ստեղծել եկեղեցիներու շուրջ ազգային ժողովական կեանք, ժողովրդավարական սկզբունքներով, ժողովուրդի մասնակցութեամբ եւ ներկայութեամբ ստեղծել առողջ հոգեմտաւոր ներշնչարան: Յաջողած պիտի ըլլայ ա՛յն ղեկավարութիւնը՝ որ պիտի կարենայ ժողովուրդի ստուար մեծամասնութիւնը, նամանաւանդ երիտասարդութիւնը, բերել գործօն մասնակցութեան Եկեղեցւոյ կեանքէն ներս:

Անգամ մը եւս կ’արժէ շեշտել այստեղ, որ Եկեղեցին եկեղեցականներուն սեփականութիւնը չէ: Եկեղեցին կը պատկանի ժողովուրդին եւ եկեղեցականը կը սպասարկէ եկեղեցւոյ, իմա՛ ժողովուրդի հոգեւոր կարիքներուն, եւ ժողովուրդն ալ փոխադարձաբար կ’ապահովէ պարկեշտ վարձատրութիւն մը եկեղեցականին:  Այս փոխ-յարաբերութիւնը կը ներդաշնակուի ու կը զօրանայ երբ չկայ այդտեղ բարոյական գայթակղութիւն եւ մամոնայի պաշտամունք: Այլ խօսքով՝ Եկեղեցին կը մնայ իր բարձունքին վրայ, իր սրբազան առաքելութեան իսկական ճանապարհին մէջ, եւ չի վերածուիր վաճառատան՝ որպէս եկամուտի աղբիւր:

Ազգային արժէքներու վերականգնումի ճանապարհին մեծ ոստում մը կատարած կ’ըլլանք եթէ հաւատարիմ մնանք Աւետարանի ճշմարիտ ուսուցման  ու մեր աղօթավայրերը չվերածենք վաճառատան:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

15 Յուլիս 2017

Մեր նախորդ յօդուածով («Յանուն ճշմարտութեան՝ խօսեցէ՛ք») մտաւորականութեան ուղղուած կոչը՝ կ’ակնկալէինք որ ճիշտ կերպով հասկցուէր: Հրապարակագիր Սագօ Արեանի մեկնաբանութիւնները, –աւելի ճիշդ պիտի ըլլար ըսել՝ ապատեղակատուութիւնները,– Մայր Աթոռի Եկեղեցական Ներկայացուցչական Ժողովի առիթով, շատ հեռու են իրականութիւններէ եւ երբեք չեն համապատասխաներ ճշմարտութեան:

            Ա.  Ս. Էջմիածնի եւ Երուսաղէմի Պատրիարքութեան միջեւ եղած ծանր եւ լուրջ պայքարը կարելի չէ տարակարծութիւն կոչել. ընդհակառակն հարցերը պէտք է կոչել իրենց անուններով: Այլ խօսքով՝ նոր հարց մը չէ եղածը: Հանգուցեալ Եղիշէ պատրիարքի օրով ալ կապերը այդքան ջերմ չէին: Նոյն վիճակը շարունակուեցաւ Թորգոմ պատրիարքի օրով եւ հանգամանքները աւելի սրուեցան երբ Գարեգին Բ. կաթողիկոս «բազմեցաւ» Ամենայն հայոց հայրապետութեան աթոռին:  Թորգոմ պատրիարք մօտէն հետեւեցաւ կաթողիկոսական ընտրութեանց՝ որպէս տեղապահ, եւ ափսոսանքով հեռացաւ երբ ականատես եղաւ կանոնական կոպիտ խախտումներու:

            Ստեղծուած անբաղձալի յարաբերութիւնները առաւել եւս սրուեցան երբ Գարեգին Բ. կաթողիկոս մերժեց, եւ տակաւին կը մերժէ, եպիսկոպոս ձեռնադրել Ս. Յակոբեանց միաբանական ժողովի կողմէ ընտրուած արժանաւոր թեկնածուները՝ շինծու պատրուակներով: Ժամանակին աւելի մանրամասն գրած էինք այս մասին եւ եզրակացուցած, ըսելով. «Ով որ անմեղ է, թող առաջին քարը նետէ»: Շատ դիւրին է ուրիշին աչքին շիւղը տեսնել երբ կուրցած ենք մեր աչքին մէջ գտնուող գերանով:

            Բ. Ակնյայտ է որ կանոնական մտահոգութիւններ կան Եւրոպայի թեմերուն մէջ, նամանաւանդ երբ հարցը կը վերաբերի ժողովրդավարութեան: Ներկայացուցչական Ժողովի բացման նիստին, Գարեգին Բ. կաթողիկոս յայտարարեց թէ «Մերժելի է նաեւ երեւոյթը, երբ թեմի թեմական-պատգամաւորական ժողովը իրեն իրաւունք է վերապահում մերժել Եկեղեցական-ներկայացուցչական ժողովի որոշումները:» յայտարարութիւն մը որ միայն կղերապետութիւն կը բուրէ եւ կ’անտեսէ մեր եկեղեցւոյ ժողովրդավարութեան հիմերը: Օրինակներ շա՜տ, բայց բաւականանաք նշելով հարաւային Ֆրանսայի Նիս քաղաքի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ պարագան, որ այսօր «զրկուած» է իր առաքելական եկեղեցի կոչումէն, հայրապետական հրահանգով:

Ո՞ւր մնաց Ժողովրդավարութիւնը:

            Գ. Չենք կարծեր որ կարիքը կայ աւելի մանրամասնօրէն վերլուծելու Ամենայն հայոց կաթողիկոսի գործելաոճը: Տարիներու փորձառութիւնը մեզի ցոյց տուաւ իր մենատիրական ախորժակները  —թեմական կանոնական որոշումներու բացարձակ տիրութիւն, թեմական առաջնորդներու իրաւունքներուն սահմանափակում— ո՞ւր լսուեր է որ Առաջնորդ մը չկարենայ քահանայ ձեռնադրել առանց կաթողիկոսի հաւանութեան, այդ ալ արտասահմանի մէջ: Այս բոլոր միջամտութիւնները կը միտին  առեւանգել Հայ Եկեղեցւոյ ժողովրդավարական սկզբունքները:  Եթէ Ամենայն հայոց հայրապետութիւնը կը միտի դրական ընթացք տալ թեմերու կրօնական ազգային կեանքին, պէտք է սկսի Հայաստանէն, ուր կորսուած է ո՛չ միայն կարգուկանոնը, այլեւ խախտած է ժողովուրդին հաւատքը նախ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի, եւ ապա մանաւանդ անոր եկեղեցական սպասաւորներուն հանդէպ, կաթողիկոսէն սկսեալ մինչեւ յետին համեստ  եկեղեցականը: Կղերապետութեան այս բռնապետութիւնը անկասկած որ բաղձալի պիտի չըլլայ նամանաւանդ արտասհմանի հայութեան համար, որ կառչած կը մնայ ժողովրդավարական սկզբունքներուն:

Անցա՜ն Բերիայի տարիները…

            Դ. Յօդուածագիրը կ’ըսէ նաեւ, թէ Ս. Էջմիածնի եւ Կիլիկիոյ Ս. Աթոռին միջեւ  բաւական կնճռոտ եւ երկար տարիներէ ի վեր «լռութեան թաղանդ»ով մը պատուած տարակարծութիւններ գոյութիւն ունին: Այս շռնդալից եւ քրքջառիթ յայտարարութիւնը կը վերագրենք յօդուածագրին երիտասարդ տարիքին, որ տակաւին առիթ չէ ունեցած ըմբռնելու թէ որքա՜ն խորունկ է վիհը երկու կաթողիկոսութեանց միջեւ, որուն մասին կարելի է հատորներ գրել: Այդ վիհը բաւականին խոր էր արդէն երբ երկու կաթողիկոսները տակաւին դպրեվանքի ուսանողներ էին եւ կարողութիւնն ու հասունութիւնը չունէին հասկնալու այդ իրարամերժ յարաբերութիւնը: Այո՛, սիրելի՛ ընթերցող, ութ միլիոննոց սփիւռքը պառակտեալ պահողը Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ այս վիճակն է, որուն սպեղանին կարելի պիտի չըլլայ գտնել այնքան ատեն որ անոր ետին կանգնող եւ ղեկավարող անհատներն ու կազմակերպութիւնները աւելի վեր կը դասեն իրենց շահերը եւ կ’անտեսեն հայութեան ընդհանուր շահերը: Որքա՛ն ցնցիչ են Գարեգին Բ.ի արտասանած խօսքերը, երբ ան տակաւին Արարատեան Թեմի փոխ-առաջնորդն էր.  զոյգ կաթողիկոսութեանց յարաբերութեան մասին խօսած ատեն՝ այսպէս արտայատուած էր մամուլին. «Ես կը յարգեմ Կիլիկիոյ պատմական Աթոռը, բայց Կիլիկիոյ կաթողիկոսը կ’ընդունիմ որպէս սոսկ հոգեւորական»: Կարելի՞ է հաւատալ թէ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնն ու  գահակալները հարցականի տակ առնող խնդրայարոյց անձ մը կրնայ իր յարաբերութիւնները բարելաւել յանուն հայ ժողովուրդի գերագոյն շահերուն:

            Գարեգին կաթողիկոս կ’անգիտանայ թէ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը եկեղեցական տագնապի մը հետեւանքով չէ ստեղծուած: Կիլիկիոյ Աթոռը ի սկզբանէ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ Մայր Աթոռն էր, որ հետեւելով հայոց պետութեան քաղաքական կեդրոնի տեղաշարժներուն, փոխադրուած էր Կիլիկիա: Պատմական դէպքերու վերլուծուման մէջ չենք ուզեր մխրճուիլ այստեղ. պարզապէս ըսենք որ օրուան կաթողիկոս Գրիգոր Թ. Մուսաբէգեանցի հաւանութեամբ Էջմիածնի մէջ ընտրուած էր նոր կաթողիկոս մը յանձին Կիրակոս Վիրապեցիի:  Վարչականօրէն իրարմէ անկախ այս երկու աթոռները, եկեղեցական-նուիրապետական կարգով հաւասար, զոյգ օծուած կաթողիկոսներ ունին, թէեւ ընդունուած է ի հոգեւորս առաջնութիւնը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան:

            Ժողովրդավարական հիմեր ունեցող կանոնագրութեան մը բացակայութիւնը Հայց. Եկեղեցին հասցուցած է անհասկացողութիւններու, թիւրիմացութիւններու եւ խոր պայքարներու — թէեւ վերջին եկեղեցական ներկայացուցչական ժողովին մէջ յայտարարուեցաւ որ շուտով տեղի պիտի ունենայ Ազգային Եկեղեցական Ընդհանուր ժողով, ուր պիտի վաւերացուի նոր խմբագրուած կանոնագրութիւն մը, որուն մասին պիտի անդրադառնանք առանձին յօդուածով մը՝ մատնանշելով կանոնական խախտումները: Այլ խօսքով՝ այս նոր կանոնագրութիւնը կ’անտեսէ բոլոր ժողովրդավարական սկզբունքները եւ կ’առաջնորդէ մեզ դէպի կղերապետութիւն:  Այդ կղերապետութեան պտուղները արդէն իսկ կը քաղենք վերջին տասնեօթ տարիներու սանձարձակ եւ ապօրինի կարգազրկութիւններով:

            Ե. Այդքան թեթեւ պէտք չէ մօտենալ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան հետ կապուած վերջին տարիներու իրադարձութեանց: Պոլսոյ ազգային-եկեղեցական կեանքը իր առաջին եւ վերջին տագնապը չէ որ կ’ապրի. ընդհակառակն՝ Պոլսոյ նուիրապետական աթոռի պատմութիւնը իր հաստատութենէն (1461) սկսեալ լեցուն է արկածախնդրութիւններով, կամակատարութիւններով, հրաժարականներով, կաշառակերութեան պատմութիւններով եւ մասամբ նոցին…: Մեր նախորդ յօդուածներէն մէկուն մէջ ըսած էինք թէ Մայր Աթոռի պաշտօնական յայտարարութիւնը –«Առկախուած է Պոլսոյ ժողովի որոշումներու իրագործումը»– ինքնին արդէն կանոնական խոշոր խախտում մըն է եւ նամանաւանդ ոտնձգութիւն՝ նուիրապետական Աթոռի մը վարչական կեանքէն ներս: Պոլսոյ Պատրիարքութիւնը, որպէս անբաժան մասը Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ նուիրապետութեան, ունի իր ուրոյն վարչական անկախ օրէնսդրութիւնը՝ Ազգային Սահմանադրութիւնը, որ կորիզը կը կազմէ իր ազգային-եկեղեցական կանոնագրութեան:

            Վերջին տասնհինգամեակին, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի կողմէ անվերապահ զօրակցութիւն մը չենք տեսած Պոլսոյ Պատրիարքութեան հետ: Ընդհակառակն կարելի է վկայակոչել անգամ մը եւս Մեսրոպ Պատրիարքի  3 Նոյեմբեր 2000 թուակիր թիւ 3848 պաշտօնական նամակը ուղղուած Գարեգին Բ. Կաթողիկոսին, ուր ի շարս այլ դժգոհութեանց՝ հետեւեալ յայտարարութիւնը կ’ընէ. «Ձեր գրութիւններէն զգալի է, որ Պատրիարքական Աթոռներուն հետ կը վերաբերիք որպէս թեմական առաջնորդութիւններ… Կաթողիկոսը Պատրիարքի մը իրաւասութեան սահմաններուն միջամտող նամակներ պէտք չէ գրէ: «Պատրիարք» եւ Առաջնորդ» եզրերը պատմականօրէն ո՛չ նոյնանիշ եւ ո՛չ ալ հոմանիշ են»: Մեսրոպ Պատրիարքի անկարողութենէն ետք ինն տարիներու տագնապ մը ապրեցաւ Պոլսոյ Աթոռը՝ Աթէշեան արքեպիսկոպոսի սանձարձակ գործունէութեան պատճառով, եւ զարմանալին այն է, որ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը մինչեւ վերջերս երբեք «չմիջամտեց» բարւոք լուծում մը գտնելու համար, մինչեւ որ ժողովուրդը ոտքի ելաւ եւ իր արդար իրաւունքը պահանջեց:  Եղբայրական ձեռք կրնար երկարել նաեւ Արամ Կաթողիկոս, բայց այդ ալ տեղի  չունեցաւ ինչ-ինչ հաշիւներով, եւ  Պոլսոյ Աթոռը մնաց խաղալիք Արամ Արք. Աթէշեանին ձեռքը՝ պետական «հոգատար» օրհնութեամբ:  Կը մաղթենք որ գալիք պատրիարքական ընտրութիւնը բարւոք աւարտի:

            Զ. Մայր Աթոռը իր աթոռակալով հանդերձ չէ տուած մեզի հաւաստիացումը թէ ան կանգնած է, կամ կը ցանկայ կանգնիլ, իր երբեմնի պատմական դերին մէջ: Ընդհակառակը, մինչեւ այսօր, հակառակ անկախ Հայաստանի «բարենպաստ» պայմաններուն, խուսափած է Ազգային Եկեղեցական Ընդհանուր Ժողով հրաւիրելէ, որովհետեւ հոն  չկայ թափանցիկութիւն եւ հաշուետուութիւն. հոն կայ հաշիւ եւ դրամ: Մայր Աթոռը անտարբերութեամբ դիտեց աղանդներու խուժումը հայրենիքէն ներս: Սառնարիւնութեամբ մօտեցաւ արտագաղթին եւ ո՛չ մէկ ճիգ թափեց գէթ լուծում մը առաջարկելու հայրենի անկուշտ եւ ագահ իշխանաւորներուն, որոնք օրն ի բուն կեղեքելով ժողովուրդը՝ կը դատարկեն հայրենիքը: Մայր Աթոռը ի վիճակի չէ Հայաստանի եւ  ներքին սփիւռքի եկեղեցական կարիքները բաւարարելու, հետեւաբար ի՞նչպէս կարելի է ակնկալել որ հասնի արտաքին սփիւռքի՝  արտասահմանի ծովածաւալ կարիքներուն. պարզապէս անհեթեթութիւն է այս մօտեցումը:

            Եւ այս բոլորէն ետք յայտարարել, թէ Մայր Աթոռը պիտի հասնի նաեւ նուիրապետական միւս Աթոռներուն, նամանաւանդ Ս. Երուսաղէմի եւ Կոստանդնուպոլսոյ միաբանութեանց հոգեւոր կարիքներուն, անհաւատալի է: Մինչեւ երէկ Ս. էջմիածնի Աթոռին պատկանող արտասահմանի թեմերուն մէջ գրեթէ բոլոր առաջնորդներն ալ Երուսաղէմի միաբաններն էին, երբ Մայր Աթոռը համայնավար վարչակարգի տակ կը հիւծէր՝ կանգնած հոգեւոր սնանկութեան եզրին, ուր կարելի չէր առողջ նոր սերունդ պատրաստել հոգեւոր մատակարարութեան համար: Այսօր ալ կախարդական լուծումներ չկան երբ կղերապետութիւնը կը տիրէ այնտեղ:

            Որքա՜ն մտահոգիչ է եւ դատապարտելի Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան միաբանութեան անտարբերութիւնը նուիրապետական Աթոռներէ ներս տեղի ունեցող եկեղեցական կեանքի կանոնական խախտումներուն նկատմամբ:  Կարծէք իրենք միեւնոյն եկեղեցւոյ սպասաւորները չըլլային:  Հիմա կը հասկնայ ընթերցողը, թէ ինչո՛ւ ապականած է մեր ժողովուրդի հոգեմտաւոր կեանքը — որովհետեւ հոգեպէս սնանկացած եկեղեցականութեան հետ է մեր գործը, որոնք միայն մտահոգուած են փառամոլութեամբ եւ մամոնայով:

            Հայց. Եկեղեցին, նամանաւանդ Մայր Աթոռը, կրօնական ընկերակցութեան հասկացողութեան սահմանափակ շրջանակէն պէտք է դուրս գայ որպէսզի կարենայ նուաճել հոգեւոր, մշակութային եւ կրթական իր պատմական առաքելութիւնը եւ այս բոլորին մէջ իր սեւեռակէտը դարձնէ Հայ ազգի գոյատեւումը որպէս գերագոյն նպատակ:

            Պատրաս՞տ է Մայր Աթոռը նուաճելու քսանմէկերորդ դարու մարտահրաւէրները…:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

26 Յունիս 2017

Եւ տակաւին յաջորդաբար պիտի անցնին ա՛յլ Ապրիլ 24-ներ, միօրեայ յուզումներ յառաջացնելով: Որքա՜ն միամիտ ենք որ տակաւին կը սպասենք, եւ չենք ալ գիտեր թէ որո՞ւ կը սպասենք եւ կամ ի՞նչ կ’ակնկալենք: Ցեղասպանութեան 102-րդ տարեդարձին առիթով անգամ մը եւս ծանծաղամտութեամբ ակնկալեցինք որ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Տանըլտ Թրամփ ցեղասպանութիւն բառը գործածէ, ինչ որ չպատահեցաւ, եւ սին «բարոյական արժէքներու» մասին մեր յոյսերը անգամ մը եւս ի դերեւ ելան:  Խե՜ղճ հայ ժողովուրդ…

            Անգամ մը եւս փաստուեցաւ, որ քոնկրէսականներու կոչերը, ուղղուած նախագահ Տանըլտ Թրամփին, ճանչնալու Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ դարձան ձայն բարբառոյ յանապատի: Անգամ մը եւս փաստուեցաւ, որ Միացեալ Նահանգներու շահերը կը համընկնին Թուրքիոյ լարախաղաց քաղաքականութեան, եւ քաղաքակիրթ մարդկութեան բարոյական արժէքներն ու սկզբունքները ո՛չ մէկ արժէք կը ներկայացնեն: Վկայ՝ Թուրքիոյ բռնակալ նախագահ Էրտողանի այցելութիւնը Միացեալ Նահանգներ, ուր անգամ մը եւս շեշտուեցաւ կարեւորութիւնը երկու երկիրներու համագործակցութեան:

            Այսուհետեւ ո՛չ խանդավառուինք,  եւ ո՛չ ալ մխիթարուինք թէ այսինչ կամ այնինչ երկրի մէկ քաղաքը ճանչցեր է հայոց ցեղասպանութիւնը:  Որքա՛ն ճշմարիտ է Ամերիկեան արտաքին քաղաքականութեան խորհուրդի (American Foreign Policy Council) փորձագէտ Սթիվըն Պլանքի (Stephen Blank) յայտարարութիւնը, թէ «Թուրքիա պէտք է հետեւի Գերմանիոյ օրինակին եւ ճանչնայ հայոց ցեղասպանութիւնը:  Ապա թէ ոչ, պէտք չէ ակնկալել որ հայ ժողովուրդը լիարժէք վստահութիւն ունենայ Թուրքիոյ վրայ՝ ապագայ համերաշխութեան եւ գործակցութեան նկատմամբ.» -զաւե՞շտ, թէ ճշմարտութիւն:

            Նմանօրինակ ”մխիթարական” միտք արտայայտեց նաեւ Պարաք Օպամայի աւագ խորհրդականներէն Սամանթա Փաուըր՝ հայոց ցեղասպանութեան  102-րդ տարեդարձին առիթով: Փաուըր նախ ցաւ կը յայտնէ որ ամերիկեան վարչակազմը պաշտօնապէս չէ ճանչցած հայոց ցեղասպանութիւնը – անշուշտ յոգնած ենք լսելէ մխիթարական այս դատարկ խօսքերը – ու ապա կը շարունակէ. «Ամէն հայ ընտանիք աղերս մը ունի հայոց ցեղասպանութեան հետ:  Ցեղասպանութիւնը ուրանալու քաղաքականութիւնը՝  իբրեւ բաց վէրք կը պահէ այս իրողութիւնը: Շատ կը ցաւիմ, որ իմ պաշտօնավարութեան օրերուն Օպամայի կառավարութիւնը չճանչցաւ հայոց ցեղասպանութիւնը.» եւ այսքան միայն ու վե՛րջ….:  Տակաւին ի՞նչ կ’ակնկալենք:

            Ամէն տարի նո՛յն յուսախաբութիւնը կ’ապրինք առանց դաս մը քաղելու մեր նախորդ տարիներու փորձառութենէն, մոռնալով որ նախագահ Ռեկըն 1981 Ապրիլ 22-ին իր նախագահական թիւ 4838 հռչակագրով արդէն ճանչցած էր հայոց ցեղասպանութիւնը, բայց յետոյ ի՞նչ. բան մը փոխուեցա՞ւ Թուրքիոյ հանդէպ ամերիկեան քաղաքականութեան մէջ: Անշո՛ւշտ ոչ. ընդհակառակն, Թուրքը իր աշխարհագրական դիրքը օգտագործելով կը փորձէ միշտ «ջերմ» պահել իր յարաբերութիւնները թէ՛ Ամերիկայի եւ թէ՛ Ռուսաստանի հետ՝ ելլելով իր երկրի շահերէն:

            Ահաւասիկ Թուրքիոյ վերջին ճարպիկութիւնը. «Այնքան ատեն որ Ամերիկան որոշած է քիւրտերը զինել արդիական նոր զէնքերով ընդդէմ ծայրայեղական իսլամական հրոսակներուն,  որոնք Ռագգան մայրաքաղաք ունենալով՝ Սուրիոյ եւ Իրաքի մէջ իրենց անմարդկային ահաբեկչութեամբ համատարած սարսափի են ենթարկած ժողովուրդները, մենք այսուհետեւ թոյլ պիտի չտանք որ ամերիկեան օդանաւները գործածեն Ինճիրլիքի օդակայանը»: Թէեւ այդքան ալ կարեւոր չէ ներկայիս, բայց կ’արժէ յիշեցնել մեր ընթերցողներուն, որ Ինճիրլիքի կալուածը կը պատկանի հայու մը, եւ բռնագրաւուած է թուրք պետութեան կողմէ:

            Քաղաքական այս մեծ խաղերուն մէջ ի՞նչ կշիռ կը ներկայացնէ հայ ժողովուրդի ցեղասպանութիւնը, անոր ճանաչումը, ազգային կալուածներու պահանջը, եկեղեցական եւ մշակութային գանձերու կողոպուտին հատուցումը, մէկուկէս միլիոն նահատակներու արեան գինը եւ մասամբ նոցին: Ե՞րբ պիտի գիտակցինք եւ վեր բարձրանանք ստրուկի, մուրացկանի եւ խնդրողի հոգեվիճակէն:

            Ներկայի քաղաքական խաղադաշտին մէջ, մեզ պէտք է մտահոգեն երկու կարեւոր հարցեր:

            Ա.- Հայաստանի մէջ զարգացող «սովետաբոյր» քաղաքական, ընկերային եւ մշակութային դառն կացութիւնը, որ դժբախտաբար կը մղէ իւրաքանչիւր հայորդին արտագաղթելու  դէպի օտար երկիրներ:  Եկէք պահ մը ազգովին լրջօրէն մտածենք առանց զգացական մօտեցումներու, թէ ի՞նչ պիտի ըլլայ մեր հայրենիքին վիճակը: Հեռացողներուն աւելի քան 50 տոկոսը 20-54 տարեկան է՝ մեծ մասամբ այրեր: Ինքնասպանութիւնը կը շարունակուի եւ Հայաստան կը դատարկուի իր բնիկ ժողովուրդէն, որ դժբախտաբար օրապահիկ մը ապահովելու արժանապատիւ միջոցներու չգոյութեան հետեւանքով մոռացութեան տուած է իր հայրենասիրութիւնը: Ի՞նչպէս մեղադրել….

            Բոլորիս ծանօթ է որ Հայաստանի Սահմանադրութեան համաձայն` երկրին  ճակատագիրը տնօրինողները Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիներն են, հակառակ այն իրողութեան՝ որ ազգին միայն փոքր մասն է որ կ’ապրի հայրենի հողին վրայ, իսկ մօտաւորպէս 8 միլիոն սփիւռքը իր ամբողջ կարողականութեամբ ոչինչ կը ներկայացնէ յաչս պետութեան: Հայրենիքի առջեւ դրուած է մշտապէս մաշեցնող պատերազմի հեռանկարը:  Միւս կողմէ՝ ներկայ տնտեսական վիճակն ալ ո՛չ մէկ ձեւով կը հրապուրէ սփիւռքահայը որպէսզի ներգաղթէ: Հայրենիքի անկախութեան առաջին օրէն իսկ, մենաշնորհեալ իշխող դասկարգը յստակ դիրիքորոշում մը ունեցաւ սփիւռքահային հանդէպ: Նկատի ունենալով որ սփիւռքահայը հայրենի հողին վրայ չ’ապրիր եւ իր պարտականութիւնը չի կատարեր հայկական բանակին մէջ ծառայելով, ապա ուրեմն բարոյական իրաւունք չունի խառնուելու պետութեան ներքին եւ կամ արտաքին քաղաքականութեան մէջ: Ահաւասիկ այս ձախաւեր մտածողութիւնը իր բնոյթով բացարձակապէս ապազգային եւ վնասակար է:

            Ահաւասիկ այս ապազգային մտածողութեան ծնունդ է նաեւ Սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեանին յայտարարութիւնը, երբ իրեն հարց տրուեցաւ թէ ինչո՞ւ սփիւռքի նախարարը սփիւռքահայ մը չէ. «Չի կարող սփիւռքահայ լինել, որովհետեւ ՀՀ օրէնսդրութիւնն ու Սահմանադրութիւնը թոյլ չեն տալիս: Սահմանադրութեամբ արգելուած է, որ այլ երկրի քաղաքացին կամ երկքաղաքացին լինի ՀՀ կառավարութեան անդամ կամ ԱԺ անդամ: Դրանք ցանկութիւններ են»:  Հետեւաբար՝ չափազանցած չենք ըլլար եթէ յայտարարենք, թէ հայրենի պետութիւնը սփիւռքին կը նայի որպէս «կթան կովի» եւ դժբախտաբար վերջին քսան եւ հինգ տարիներու փորձառութիւնն ալ այդ կը հաստատէ:

            Բ.- Դժբախտաբար սփիւռքն ալ իր ամբողջ կարողականութեամբ ինքնութեան կորուստի տխուր ընթացքի մը մէջ է: Օտարութեան ճիրաններուն մէջ, իրենց հայրենիքէն արմատախիլ եղած այլ ժողովուրդներու նման, մենք ալ ենթակայ ենք կամաւոր ստրկութեան եւ ուծացման՝ յանուն խաբուսիկ «բարօր» կեանքի մը: Սփիւռքը, որպէսզի կարողանայ տոկալ եւ շարունակել իր գոյութիւնը, պարտաւոր է պահել ու պահպանել իր ինքնութիւնը, նամանաւանդ իր լեզուն, որ անզգալաբար մաշումի եւ կորստեան ճանապարհի մէջ է: Սփիւռքահայը պարտաւոր է իր հայեացքը ուղղելու դէպի հայրենիք – առանց շփոթելու հայրենասիրութիւնը բարեսիրական օգնութեան եւ հայրենասիրական զբօսաշրջութեան հետ – եւ այս բոլորէն անդին՝ իր ամբողջ կարողականութիւնը կեդրոնացնելու բռնագրաւուած Արեւմտահայաստանի  վրայ:

            Տխուր իրականութիւններէն մէկն է, անշուշտ, որ Արեւմտահայաստանի ազատագրութիւնը դադրած է այլեւս մեր ազգային քաղաքականութեան մարտավարութեան գլխաւոր օրակարգերէն մէկը ըլլալէ, որուն մէջ իր տխուր բաժինը ունի հայրենի կառավարութիւնը, որ երբեք մշակուած քաղաքականութիւն մը չունի հայկական հարցը միջազգայնացնելու ու  վաղուց յայտարարած է, թէ Թուրքիայէն հողային պահանջ չունի, որմէ ետք սփիւռքի ճիտին պարտքը կը մնայ այդ ռազմավարական քաղաքականութինը միջազգային ատեաններու մէջ հետապնդել մինչեւ արդար հատուցում:  Այլ խօսքով, չբաւարարուինք միայն ցեղասպանութեան ճանաչման աշխատանքով եւ գտնենք մեր ապահով յենարանները արագօրէն զարգացող աշխարհի քաղաքական բեմին վրայ:

            Վերեւ յիշատակուած սրբազան առաքելութիւնը յաջողցնելու համար անհրաժեշտ է ունենալ կեդրոնական ղեկավարութիւն մը հիմնուած ազգային համախոհութեան վեհ սկզբունքներու վրայ, հեռու՝ հատուածական եւ կուսակցական բոլոր տեսակի այլեւայլ նեղ շահերէ: Ստեղծել համազգային ծրագիր մը, որ մեզ պիտի առաջնորդէ յաջորդ յիսունամեակի ընթացքին, տակաւ առ տակաւ իրականացնելով մեր երազած միացեալ հայրենիքը:

            Այս միացեալ աշխատանքին մէջ իր կարեւոր դերը պիտի ունենայ բաժանեալ եւ փոթորկեալ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցին իր բոլոր նուիրապետական աթոռներով:  Ի՞նչ կ’արժեն մեր հանդէսներն ու ոգեկոչումները, ծէսերն ու շարականները երբ եկեղեցին բաժանեալ կը պահենք սփիւռքի մէջ, ելլելով մեր անհատական եւ կուսակցական շահերէն:  Այս բաժանումը ո՛չ միայն հոգեկան նահանջի արտայայտութիւն է, այլեւ մեծագոյն տապարի հարուածը՝ ուղղուած ընդդէմ մեր սփիւռքահայ կեանքի հաւասարկշռութեան եւ յաջողութեան:

            Համասփիւռ հայութեան պահանջատիրութեան հիմքը բռնագրաւեալ Արեւմտահայստանի ազատագրումն է, իր ամբողջական հասկացողութեամբ: Ներկայ փոքրիկ հայրենիքի հզօրութեան պատուանդանը սփիւռքի կարողականութեան հարստութիւնն է, եւ եթէ չկարենանք պահել զայն յառաջիկայ յիսունամեակի ընթացքին, պէտք է մեղադրենք մենք զմեզ՝ մեր ամլութեան եւ ողջմտութեան բացակայութեան ու քաղաքական անհեռատեսութեան համար: Հեռու ինքնախաբէութենէ, իրատեսութեամբ մօտենանք հարցին եւ արժանապատիւ լուծումներ որոնենք երբ տակաւին ուշ չէ:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

 25 Մայիս 2017

«Աչք գոն եւ ո՞չ տեսանէք, ականջք են եւ ո՞չ լսէք,

եւ ո՞չ իմանայք տակաւին, եւ ո՞չ յիշէք:»

(Մարկ. Ը,18)

Ոչի՛նչ…:   Որովհետեւ աչք ունինք եւ չենք տեսներ, ականջ ունինք եւ չենք լսեր եւ ո՛չ ալ կը յիշենք:  Ահաւասիկ քսանհինգ տարի է որ դէմ յանդիման կը կանգնինք  քաղաքական նոյն պատկերին – թերեւս աւելի յարմար պիտի ըլլար ըսել՝ կրկէսին առջեւ-: Ի՞նչ կ’ակնկալէինք արդեօք: Աջէն-ձախէն ընտրակաշառք կը գոռան. մոռցա՞նք արդեօք Լեւոն Տէր Պետրոսեանի եւ Սօս Սարգսեանի մրցակցութիւնը,  երբ երկու խմբակներն ալ ընտրակաշառք բաժնեցին մեր հայրենի ժողովուրդին, չհաշուած այլ զեղծումները: Նոյնը պատահեցաւ երկրորդ նախագահական ընտրութեան ժամանակ, եւ անշուշտ թէ նոյնը պիտի կրկնուէր յաջորդող ընտրութիւններուն:  Հետեւաբար ոչինչ կայ զարմանալի:

Փաստօրէն ինչպէս որ կ’ակնկալէինք՝ այդպէս ալ պատահեցաւ: Վարչապետ Կարէն Կարապետեանի ժպտերես նոր դէմքին առաջ մղումը քարոզարշաւներու հարթակին վրայ՝ տուաւ իր «դրական» արդիւնքը:  Այս երեւոյթը պէտք է նկատել որպէս քաղաքական հասունութին, աւելի ճիշդ պիտի ըլլար բնորոշել՝ քաղաքական ճարպիկութիւն ՀՀԿ-ին կողմէ: Առիւծի բաժինը կրկին ինկաւ ներկայ իշխանութեան (մեծահարուստներուն), ներառեալ Ծառուկեան Դաշինքը, իսկ մնացեալ փշրանքներն ալ իշխանութեան փէշերուն փարած կուսակցութիւններուն, առ ի մխիթարութիւն: Այս բոլորը կը նշանակեն որ շատ քիչ նոր դէմքեր պիտի տեսնենք խորհրդարանէն ներս:

Ապրիլ 27-ին տեղի պիտի ունենայ խորհրդարանի առաջին նիստը, ուր եւ պիտի ընտրուի Ազգային Ժողովի նախագահը:  Յաջորդող տաս օրերու ընթացքին ՀՀ նախագահը պիտի նշանակէ նոր վարչապետը:  Կասկած չկայ մեր մտքին մէջ որ Կարէն Կարապետեան պիտի վերահաստատուի իր պաշտօնին վրայ: Վարչապետի նշանակումէն քսան օր ետք, իր իսկ առաջարկով, Ազգային Ժողովի նախագահը կը նշանակէ նախարարները: Կառավարութեան կազմը ամբողջանալէ ետք, յաջորդ քսան օրերու ընթացքին կառավարութիւնը կը ներկայացնէ իր ծրագիրները Ազգային Ժողովին:

Քաղաքական այս գործընթացը ներկայացուցինք առ ի գիտութիւն մեր ընթերցողներուն:  Վերադառնանք իսկական քաղաքական պատկերին եւ վերլուծենք կատարուած ընտրապայքարը, որ շատ նման էր յաջող բեմադրութեան մը: Շեշտելու համար, անգամ մը եւս յայտնենք որ կաշառքներն ու զեղծումները նորութիւններ չեն շատ մը ա՛յլ քաղաքական ընտրարշաւներու պարագային եւս:  Այսօրուան պէս կը յիշեմ լիբանանեան ընտրութիւննները, ուր թեկնածուներ ամէն ձեւի ճարպիկութեամբ, չըսելու համար խարդախութեամբ, կանաչ տոլարներով կը խաբէին քուէարկողները. ի վերջոյ դրամը հրաշքներ կը գործէ՝ կ’ըսէ անգլիական առածը (money does wonders):

Կը յիշէք ԱՄՆ նախագահական ընտրապայքարին՝ Նախագահ կրտսեր Պուշի երկրորդ ընտրութեան (ընդդէմ Ալ Կորի) ընթացքին քուէներու բացայայտուած զեղծումները:  Հետեւաբար, բոլոր անոնք որոնք քիչ թէ շատ կը հետեւին քաղաքական ընտրութիւններու, կը հասկնան թէ ի՞նչ կը նշանակէ ընտրարշաւ:  Չմոռնանք այստեղ յիշատակելու, որ նման զեղծումներ նաեւ կը կատարուին մեր կաթողիկոսական ընտրութեանց ընթացքին:  Իշխող դասակարգը —նոր ամիրաները— ըլլայ պետական համակարգ կամ կուսակցութիւն, իր գործընթացը յաջողցնելու համար, կը դիմէ ամէն տեսակի զեղծումներու եւ զարտուղի միջոցներու:

Այս բոլորին մէջ հետաքրքրականը ընտրողներու քանակի յաւելումն է, հակառակ այն իրողութեան՝ որ երկիրը թողած ու հեռացած են առաւել քան մէկ միլիոն հայրենաբնակներ: Ահաւասիկ պատկերը նախորդ ընտրութիւններուն, ըստ պաշտօնական տուեալներու.—

ա.- 1990 թուականին 1,286,464 անձ քուէարկած է, երբ տակաւին Հայաստանի մէջ կ’ապրէին 3,700.000 մարդ:

բ.-  1995 թուականին 1,183,000 անձ քուէարկած է, երբ արտագաղթի ալիքը կը շարունակուէր եւ մօտաւորապէս 4էն 500,000 մարդ հեռացած էր երկրէն:

գ.- 1999 թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն քուէարկած են 1,137,000 մարդ:

դ.- 2003 թուականին խորհրդարանական ընտրութիւններուն քուէարկած են 1,188,256 մարդ: Ընթերցողը անմիջապէս պիտի մտածէ, թէ ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ որ քուէարկողներուն թիւը շատցաւ երբ ստուգապէս գիտենք, թէ հայրենիքը կը պարպուի արտագաղթի հետեւանքով:

ե.- 2007 թուականին խորհրդարանական ընտրութիւններուն քուէարկած են 1,375,733 մարդ: Եթէ փորձենք արդարացնել այս թիւերու ոստումը, ըսելով որ 20,000 սուրիահայեր ներգաղթեցին Հայաստան, – թէկուզ շատեր թողուցին հայրենիքը եւ հեռացան, – այդ բոլորով հադերձ կարելի չէ արդարացնել այս ընտրողներու մեծ ոստումը եւ չյայտարարել որ ընտրութիւնները խարդախուած են:

զ.- 2012 թուականին խորհրդարանական ընտրութիւններուն քուէարկած են 1,572,518 մարդ: Մեկնաբանութեան կը կարօտի՞ քուէարկողներուն թիւը, երբ նոյն ժամանակաշրջանին՝ հայենիքը թողած ու հեռացած են աւելի քան 130,000 մարդ:

է.- Իսկ այս վերջին 2017 թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն քուէարկած են 1,575,382 մարդ, երբ վերջին հինգ տարիներուն հայրենիքէն հեռացած են աւիլի քան 200,000 մարդ:  Հէլօօօօօ…..պէտք կա՞յ մեկնաբանութեան:

Հետաքրքրական են վերջին այս ընտրութեան առիթով արտայայտուած կարգախօսները, որոնք ձեւով մը կ’արտայայտեն այդ դաշինքին կամ կուսակցութեան հետագայ ծրագիրները:

1.- Հայաստանի Հանրապետական կուսակցութիւնը (ՀՀԿ) կը ներկայանայ նոր կարգախօսով. «Անվտանգութիւն եւ առաջընթաց»: 2102-ին ան ներկայացաւ «Դէպի ապահով Հայաստան» կարգախօսով, իսկ 2007-ին «Առաջ Հայաստան» կարգախօսով:  Անցեալի բոլոր կարգախօսերն ալ փաստեցին, թէ անոնք  շրթնային ծառայութենէն անդին չեն անցնիր, որովհետեւ իշխանութիւնը առաւել եւս կողոպտեց ու հարստացաւ եւ երկիրը տնտեսապէս քայքայուելով անցաւ աղքատ երկիրներու շարքին:

Այստեղ կ’արժէ մէջբերել Ատլանտեան Խորհուրդի ներկայացուցիչին՝ Ճոն Հէրբսթի խօսքը, որ սփռուեցաւ «Ամերիկայի Ձայն» կայանէն, ուր ան յստակ կերպով արտայայտեց հետեւեալ տեսակէտը Հայաստանի վերջին ընտրութիւններու առիթով. «Ընտրակաշառք կամ թուախաղ՝ երկուքն ալ ընտրակեղծարարութեան տարբեր ապօրինի եւ անբարոյ միջոցներն են. այնպէս որ ես այստեղ առաջընթաց չեմ տեսներ: Նկատի ունենալով որ Խորհրդային Միութեան տարիներուն Հայաստան ամենաստեղծագործ եւ տնտեսապէս ամենազարգացած երկիրներէն մէկն էր, թէեւ այնտեղ չկար ժողովրդավարութիւն՝ բայց առ նուազն կար ազատ կեանք, որքան որ կարելի էր խորհրդային պայմաններու տակ:  Անկախացումէն ետք սակայն, Հայաստանը դարձաւ քաղաքականապէս եւ տնտեսապէս ամենէն թերի զարգացած երկիրներու ցանկին մէջ: Շատ ցաւալի է այս իրողութիւնը, որովհետեւ Հայաստան կրնար տարբեր իրավիճակ ունենալ»:  Պէտք կա՞յ աւելին ըսելու…:

2.- Ծառուկեան Դաշինքի կարգախօսն էր «Փոփոխութիւններու եւ կառուցելու ժամանակ»: Որո՞ւ համար, ի՞նչպէս եւ որո՞ւ հաշւոյն:  Հայրս եթէ ողջ ըլլար, հաւանաբար ըսէր.  «Լաֆ օլսուն, փատիշահըմ», որ թարգմանի՝ խօսքը աժան է:

3.- «Հայկական Վերածնունդի» կարգախօսն էր «Քուէարկէ՛ յանուն փոփոխութեան»: Բայց ի՞նչ փոփոխութեան մասին է խօսքը երբ յստակ ծրագիր մը չկայ ներկայացուած:

4.- Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան կարգախօսն էր «Նոր սկիզբ, արդար Հայաստան»: Ո՞ւր մնաց արդար Հայաստան լօզունգը, երբ արդէն կը յայտարարուի թէ պիտի գործակցի  տիրող իշխանութեան՝ Հանրապետական Կուսակցութեան հետ:

5.- Հայաստանի կոմունիստական կուսակցութեան  կարգախօսն էր «Հայրենիք, աշխատանք, սոցիալիզմ», որ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան երբեմնի կարգախօսը կը յիշեցնէ:

6,- Ազատ դեմոկրատներու կուսակցութեան կարգախօսն էր «Մենք կարող ենք», բայց մի՛ հարցնէք թէ ի՞նչ կամ ինչի՞ կարող են:

7.- Օհանեան-Րաֆֆի-Օսկանեան դաշինքի կարգախօսն էր «Ժառանգութիւն, համախմբում, յաղթանակ»:

8.- Կոնգրէս-ՀԺԿ դաշինքի կարգախօսն էր «Խաղաղութիւն, հաշտութիւն, բարի դրացիութիւն»:  Կարգախօսի հեղինակ՝ նախկին նախագահ Լեւոն Տէր Պետրոսեան:

9.- «Ելք դաշինքի» կարգախօսն էր՝ «Ընտրութիւն, փոփոխութիւն, յաղթանակ»:

Կարգախօսներու շարա՜ն, յաղթանակներու երազա՜նք…:

Այս բոլորը իմանալէ ետք, ընթերցողը թէ՛ զարմանալու եւ թէ՛ տխրելու շատ պատճառներ ունի: Նախ պիտի մտածէ, թէ ինչպէ՞ս պատահեցաւ որ ա՛յսքան քաղաքաքարոզչական աշխատանքներէ ետք նոյն վերնախաւը յաղթական դուրս եկաւ, ամլութեան մատնելով իր բոլոր հակառակորդները: Շատ պարզ է. տնտեսապէս անապահով ժողովուրդ մը շա՜տ դիւրին է ստրկացնել երբ ան կորսնցուցած է իր հաւատքը հայրենի պետութեան ղեկավարութեան հադէպ, հետեւաբար կաշառք ընդունիլն ալ չի նկատեր որպէս ստորնացում: Պարապ տեղ չէ ըսուած, թէ «ջուրին մէջ խեղդուողը՝ օձի՛ն ալ կը փաթթուի»: Ահաւասիկ այս հոգեվիճակի մէջ են մեր հայրենաբնակ եղբայրներն ու քոյրերեը, եւ հետեւաբար թերեւս պէտք չէ մեղադրել. զիրենք այս վիճակին հասցնո՛ղն է մեղաւորը:

Ցաւով կ’աձանագրենք, թէ հայրենաբնակ ժողովուրդը կորսնցուցած է իր հաւատքը հայրենիքի ղեկավարութեան նկատմամբ: Այդ պատճառով ալ պանդխտութեան ճամբան բռնողներուն թիւը հետզհետէ կը բազմանայ, հայրենիքը թողլով մեր արիւնարբու թշնամիին ճիրաններուն զոհ: Ամէն բանէ առաջ պէտք է հաւատք ներշնչել ժողովուրդին, տալով անոր տնտեսական եւ ընկերային ապահովութիւն՝ որպէսզի տէր կանգնի իր հայրենիքին:

Ժամանակն է վերարժեւորելու մեր սկզբունքներն ու մարդկային արժանապատուութիւնը: Անսասան հաւատքով ու կորովով պարտաւոր ենք հետամուտ ըլլալու որ բարոյական արժէքները վերականգնուին հայրենիքէն ներս: Կ’արժէ յիշել այստեղ իրլանտացի մեծ գրող Պեռնարտ Շօի խօսքը. «Կը կամի՛ս եւ կ’ունենա՛ս»:  Ժողովուրդը երբ կամենայ, ուշ կամ կանուխ կը հասնի իր նպատակին:

1 Մայիս 2017

Շատ հետաքրքրական էր լսել Ոսկան Արք. Գալփաքեանի հարցազրոյցը Ա1+ հեռուստակայանի վրայ:  Ունկնդրողը անակնկալի առջեւ կը գտնէ ինզինք անկասկած: Ոսկան Արք. Գալփաքեանի «քաջաբար» կատարած յայտարարութիւնը, թէ «Հայաստանում իշխանութիւնը կաշառքով է ընտրւում», մեզ երբեք չի զարմացներ որովհետեւ ակնյայտ ճշմարտութիւն մըն է: Դժբախտաբար վերջին քսանեւհինգ տարիներուն Հայաստանի անկախացումէն ի վեր ստեղծուած իրավիճակ մըն է ատիկա, որուն մասին ամէն օր կը գրուի հայկական մամուլին մէջ:  Մեզի զարմացնողը արտայայտութի՛ւնն իսկ է բարձրաստիճան հոգեւորականին, որ քսանեւհինգ տարիներու նինջէն ետք յանկարծ արթնննալով տեսած է կաշառակեռութիւնը, քաղաքական բանտարկութիւնները, մարդկային իրաւունքներու խախտումները, տնտեսական ճգնաժամային պայմանները, արտագաղթը  եւ մասամբ նոցին:    Ամօթալի իրականութիւն մը, որ մեզ կը յուզէ, կը մտահոգէ, կը տառապեցնէ եւ կը զայրացնէ, նոյն ատեն կը մխիթարէ նաեւ, թէ վերջապէ՜ս բարձրաստիճան եկեղեցական մը յանդգնութիւնը կ’ունենայ  դատապարտելու հայրենի պետութեան սանձարձակութիւններն ու անիրաւութիւնները: Շա՛տ բարի, բայց ու՞ր են մեր մնացեա՛լ բարձրաստիճան եկեղեցականները, նամանաւանդ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի Ամենայն Հայոց Հայրապետը, որ կրաւորական վիճակով, անտարբերութեամբ եւ սառնարիւն կը դիտէ այս բոլորը եւ չի՛ համարձակիր ի սէր Աստուծոյ ըլլալ խղճին ձայնը տառապեալ ժողովուրդին:

            Ոսկան Արքեպիսկոպոսին յաջորդ գիւտը՝ Պէնթլի վարող շքեղ կենցաղով ապրող հոգեւորականներուն մասին է (մոռցած է յիշեցնելու որ ինք ալ անոնց մաս կը կազմէ), որպէս թէ նման զեխ եւ ճոխ կեանք մը որոշակիօրէն կը պարտադրուի եղեր. «ժողովուրդը չի ուզում բարձրաստիճան հոգեւորականին տեսնել Ժիկուլիի մէջ:» Լաւ կ’ըլլար որ հոգեւորական բառը չգործածէր, որովհետեւ հոգեւոր ոչինչ մնացած է այնտեղ –բացառութիւնները միշտ յարգելի- եւ ամէն ինչ դարձած է առեւտուր եւ եկամուտի աղբիւր:  «Եթէ ես Երեւանում մի տեղ Ժիկուլիից իջայ, հիւրանոցի ներսի աշխատողը չի գայ դուռս բացի:  Բայց եթէ տեսնի Մերսէտէսով եմ գնում, կը գայ անմիջապէս դուռս կը բացի…»: Կրնա՞ք երեւակայել նման սոփեստութիւն: Այս բառերը արտասանողը Մայր Աթոռի կարգապահական եւ շնորհաբաշխութեան յանձնաժողովի ատենապետն է: Յարգանք կը շահիք, սրբազա՛ն հայր, երբ փոխադարձ յարգանք եւ կարեկցութիւն ցոյց կու տաք ձեր ժողովուրդին. յարգանք կը շահիք ձեր նկարագրով եւ կենցաղով եւ ո՛չ թէ ձեր Մերսէտէսներով եւ կամ Պէնթլիներով: Վա՜յ քեզ քաղաք….

            Գիւտարար Ոսկան Արքեպիսկոպոս եկեղեցականները կարգալոյծ ընող եւ անոնց աստիճաններ շնորհող յանձնաժողովի ատենապետն է եղեր:  Մեզի անծանօթ է թէ ե՞րբ այդ պաշտօնին կոչուած է, թէեւ այդ ալ կարեւոր չէ այս պահուն: Սրբազանը կը պնդէ որ առարկայական չեն կարգալոյծ եղած այն հոգեւորականները, որոնք յետոյ բողոքած են կաթողիկոսին մասին. «ինչ որ տեղ վեհափառը մեղմ է գտնւում: Մենք ենք ասել՝ ”Վեհափա՛ռ, կարգալոյծ արէք,” ինքը կանչել է հոգեւորականին, ասել է՝ ”Քո մեղքի համար քեզ կագալոյծ անելը վատ է, դու քո հրաժարականը գրիր”: Դժուար է հասկնալ եւ մարսել այս ստախօսութիւնը:  Այսքան ստրկութիւն եւ խնկարկում անհանդուրժելի է:

            Ի՞նչ ընէին արդեօք բոլոր այն արժանաւոր եկեղեցականները որոնք քինախնդրութեամբ արտաքսուեցան եկեղեցւոյ ծառայութեան դաշտէն, որոնք եկեղեցւոյ խորանին առջեւ ծնրադիր՝ խոստացած էին ծառայել Աստուծոյ եւ ժողովրդեան, ուխտելով հետեւիլ Քրիստոսի օրինակին, յանձն առնելով ապրիլ աղքատութեան, քաղցի, ծարաւի, վիշտերու, հալածանքներու, նախատինքներու եւ չարչարանքներու մէջ՝ Քրիստոսի սիրոյն: Այս բոլորին խոր գիտակցութիւնը ունեցող հոգեւորականը ինչպէ՞ս կրնայ չպոռթկալ անարդարութեան դէմ:

            Այս մասին շատ գրած ենք անցեալին, սակայն եւ այնպէս տակաւին կը շարունակուին ապօրէն կարգալուծումները: Հայց. Եկեղեցւոյ ամենազգայուն եւ ամենաշիկացած հարցն է, որուն մասին խօսիլը անհնարին կը նկատենք եւ սակայն կը խռովինք ի տես եղած անարդարութիւններուն, նամանաւանդ երբ անոնք կը կատարուին յԱթոռոյ, քինախնդրութեամբ, վրէժխնդրութեամբ, յիշաչարութեամբ եւ ոխակալութեամբ: Հետեւաբար՝ անհրաժեշտ է պատժական տնօրինումներուն մօտենալ զգօնութեամբ, խոհականութեամբ եւ այն լրջութեամբ որ կ’ակնկալուի նուիրապետական Աթոռէն։ Հակառակ պարագային կը դառնանք անօրէն եկեղեցի, ուր կ’իշխեն հաշիւ, կամայականութիւն ու քինախնդրութիւն, ինչ որ կը նսեմացնէ Հայ Եկեղեցւոյ սրբազան պատկերը:

            Եկեղեցին ունենալով օրէնսդրական իրաւունք, ունի նաեւ օրէնքները արդարօրէն գործադրելու պարտաւորութիւն՝ յանցաւորներու եւ զանցառուներու նկատմամբ։ Իւրանքանչիւր յանցանք պէտք է քննուի, պարզուի, ապացուցուի եւ առիթ ընծայուի մեղադրեալին՝ ներկայացնելու իր պաշտպանողականը փաստացի եւ իրաւացի տուեալներով ու ապա ենթարկուի դատապարտութեան: Կան նաեւ այսպէս կոչուած մեղմ յանցանքներ, որոնց համար սահմանուած են յատուկ պատիժներ, ինչպէս՝ ապաշխարութիւն եւ փիլոնազրկութիւն։

            Դժբախտաբար այս չէ կացութիւնը այսօր  եւ օրինակները սահմռկեցուցիչ են: Քսանեւութ տարիներու ծառայութիւն ունեցող արքեպիսկոպոսը կարգալոյծ հռչակուեցաւ սոսկ հեռաձայնային կանչով մը՝ այն ալ Մոնթրէալէն. ո՛չ դատ, ո՛չ դատաստան:  Ուրիշ վարդապետ մը արտաքսուեցաւ շատ հոգեւոր ըլլալուն համար, դարձեալ առանց դատ ու դատաստանի, եւ նոյնիսկ պետական լծակներու միջոցաւ անոր արգիլուեցաւ Ս. Գրոց սերտողութիւններ կատարել ընտանիքներէ ներս: Անշահախնդիր եւ մամոնայի չծառայող քահանաներ հեռացուեցան իրենց սպասաւորութեան դաշտէն որպէս անբաղձալիներ, առանց դատ ու դատաստանի: Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի կողմէ հրապարակուած հաղորդագրութիւններուն մէջ նշուած շինծու մեղադրանքները, «կարգապահական խախտումներ» անուան տակ, ո՛չ միայն համոզիչ չեն, այլեւ ո՛չ մէկ ձեւով կը համապատասխանեն ճշմարտութեան: Մինչ ուրիշներ իրենց բացայայտ խայտառակութեամբ կ’ոտնակոխեն եկեղեցւոյ բոլոր սրբութիւններն ու կանոնները՝  կը մնան պատիւը ամենայն հայոց հայրապետութեան:

            Ոսկան Սրբազա՛ն, կարգալոյծ հռչակուեցան բազմաթիւ արժանաւոր եկեղեցականներ, թէ՛ կուսակրօն եւ թէ՛ ամուսնացեալ: Հարաւային Ֆրանսայի Նիսի եկեղեցին «առաքելական» կոչումէն զրկուեցաւ ու տակաւին դատավարութեան մէջ է առաջնորդարանին հետ:  Անվաւեր նկատուեցան թեմական եւ համայնքային կանոնագիրներու համաձայն ընտրուած վարչութիւններ — այս բոլորը ինչպէ՞ս կարելի է նկատել որպէս սիրոյ եւ խաղաղարար ոգիի դրսեւորում կամ արտայայտութիւն: Ու՞ր ես, Արդարութիւն…

            Եկեղեցւոյ եւ պետութեան սերտաճումը ստեղծեց մտահոգիչ նոր իրավիճակ մը, նամանաւանդ վերջին քսանհինգամեակին: Հայաստանի անկախացումէն եւ պետականութեան վերստեղծումէն ետք Եկեղեցւոյ բարձրաստիճան ղեկավարութիւնը պետութեան հետ համագործութեամբ դարձած է պետական կառոյցի մէկ հատուածը, այլ խօսքով անոր ուղեկիցը: Բայց եկեղեցին իրաւունք չունի այլեւս թաքնուելու իր մեքենացած արարողութիւններու ետին, իսկ անոր հոգեւոր սպասաւորները, որոնք հանապազօր կը տեսնեն անարդարութիւնները,  քաջութիւնը չունին բացայայտելու ճշմարտութիւնները: Այսօրուան կղերը քաջութիւն եւ բարոյական վեհութիւն պէտք է ունենայ ընդունելու իր թերութիւններն ու սխալները: Դժբախտաբար վիժած հոգեւոր կեանքի ճգնաժամի մը մէջ կ’ապրինք: Հեռացած ենք աւետարանական ուսուցումներէն եւ հոգեւոր արժէքներու սնանկացումը մեզ կը մաշեցնէ ազգովին: Եկեղեցականութեան նիւթապաշտ մտածողութիւնը հայ ստուար հասարակութիւնը ընդհանրապէս մղած է անտարբերութեան հանդէպ իր եկեղեցիին եւ ազգային արժէքները:

            Այս մտահոգիչ ճգնաժամին առաջքը առնելու համար անհրաժեշտ է կատարել բարոյական սկզբունքներու վերարժեւորում եւ յառաջ բերել բարեկարգութեան զարթօնք: Ժամանակն է զգաստանալու, սթափելու եւ տեսնելու գահավիժումը մեր դարաւոր եկեղեցիին, մեր հաւատքի կրանիթեայ ապառաժին: Եկեղեցին կարելի չէ նոյնացնել պետութեան մը կառոյցին հետ, որովհետեւ այդտեղ չկա՛յ տիրութիւն, այլ կայ միայն ծառայական առաքելութիւն, որուն մեծագոյն օրինակը Աստուածորդին Ի՛նք տուաւ Իր կեանքին զոհաբերութեամբ:

            Դժբախտաբար ծառայասիրութեան եւ եղբայրութեան փոխարէն եկեղեցւոյ ղեկավարութեան մէջ արմատացած է բռնամոլութեան, մենատիրութեան եւ քինախնդրութեան ախտը, որ յաճախ կը դրսեւորուի անհատին մօտ՝ երբ կը բացակային ինքնավստահութիւնը, պատիւն ու արժանապատուութիւնը: Այսուհետեւ մեզի կը մնայ վանել ապականութիւնը եւ ժողովրդային գործօն մասնակցութեամբ եկեղեցին դուրս բերել իր ճահճացած վիճակէն:

ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

25 Մարտ 2017

           Ռուսիոյ պետական տեղեկատուական գործակալութեան «Կոլոս Ռոսիի» ռատիոկայանը 2016 նոյեմբեր 27-ին Հայաստանի մասին ընդարձակ հաղորդում մը սփռած էր շա՜տ ուշագրաւ սա վերնագրով. «Մինչև 2040 թուական Հայաստանը կրնայ մնալ առանց հայերու»:

            Պէտք կա՞յ ահազանգելու եւ յիշեցնելու, թէ ըստ Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Վիճակագրական Ծառայության (ԱԱԾ) Գրասենեակի հրապարակած տուեալներուն, «Հայաստանի մշտական բնակչութիւնն այս տարեսկզբին, 2016-ի Յունուարի 1-ի համեմատ, նուազել է 12,100-ով»:  Մարդահամարի եւ ժողովրդագրութեան բաժնի պետ՝ Կարինէ Գույումճեանի համաձայն, բնակչութեան թուաքանակի նուազումը արդիւնք է երկու գլխաւոր պատճառներու. առաջին՝ ծնելիութեան նուազում, եւ երկրորդ՝ արտագաղթ:

            Ըստ փոխանցուած տեղեկութեան,  2016 թուականին Հայաստանէն արտագաղթած են 24,600 անձ, 2015 թուականին 25,900 եւ 2014 թուականին՝ 21,800 անձ: Դարձեալ ըստ  նոյն տուեալներուն, 2016-ի Յունուարէն մինչեւ Դեկտեմբեր երկարող ամիսներու ընթացքին Հայաստանէն դէպի դուրս՝ արտերկիր՝ սահմանը անցնողներուն թիւը եղած է 820,398 հայաստանցի եւ երկիր մտնողներուն թիւը՝ 769,19 ՀՀ քաղաքացի:  Հետեւաբար ափսոսանքով պիտի ըսենք, թէ  մէկ տարուան ընթացքին 51,379 անձ հայրենիք չէ՛ վերադարձած…: Ողբա՜մ զքեզ, հայոց աշխարհ:

            Դարձեալ վիճակագրական տուուեալներու համաձայն, հայրենիքի մէջ ծնողներուն թիւը նուազած է: 2014 թուականին գրանցուած է 43,301 ծնունդ, 2015-ին՝ 41,763, իսկ 2016 թուականին լույս աշխարհ եկած են 40,638 երախայ-հրեշտակներ: Ծնելիութիւնը քաջալերելու  համար հայրենի պետութիւնը միջոցներ ձեռնարկեց, որոշակի ծրագրեր պատարստեց որոնք տակաւին կեանքի չկոչուեցան լիովին եւ հետեւաբար անօգուտ փորձեր կարելի է որակել զանոնք:

            Եկէք պահ մը ազգովին լրջօրէն մտածենք առանց զգացական մօտեցումներու, թէ ի՞նչ պիտի ըլլայ մեր հայրենիքին վիճակը: Հեռացողներուն աւելի քան 50 տոկոսը 20-54 տարեկան է՝ մեծ մասամբ այրեր: Ականատեսներու վկայութեամբ, Հայաստանի գիւղերը դատարկուած են երիտասարդ բնակիչներէ, իսկ մնացող ծերունիները, անկարող են հողը մշակելու: Հողին կապուած քիչ թիւով ընտանիքներ եթէ մնացին` գիւղը պահպանելու նուիրական տրամադրութեամբ՝ անոնց ալ չտրամադրուեցաւ հարկ եղած պետական օժանդակութիւնը: Լեռնային եւ դաշտային շրջաններու մէջ գիւղական կեանքը մնացած է անհրապոյր եւ տխուր: Ինքնասպանութիւնը կը շարունակուի եւ Հայաստան կը դատարկուի իր բնիկ ժողովուրդէն, ժողովուրդն ալ, դժբախտաբար, օրապահիկ մը ապահովելու արժանապատիւ միջոցներու չգոյութեան հետեւանքով մոռացութեան տուած է իր հայրենասիրութիւնը:

Գնահատելի է, անշուշտ, Սփիւռքի նախարարութեան «Արի տուն» ծրագիրը, բայց կրկնակի պիտի գնահատէինք եթէ նոյն նախարարութիւնը բարձրաձայն յայտարարէր. ՄԻ՛ ԵՐԹԱՔ, ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ ՈՐԲ ՄԻ՛ ՁԳԷՔ: Դժբախտաբար հայրենի պետութիւնը, իր աւագանիով, զբաղած է տարբեր խնդիրներով, որոնցմէ  կարեւորագոյններն են՝ իշխանութեան պահպանումը եւ անոր  ժառանգականութեան ապահովումը, ինչպէս նաեւ քաղաքական եւ տնտեսական շահերու սեփականացումը:

            Զգալի կերպով ծանծաղ դարձած է մեր ազգային մտածողութիւնը, որովհետեւ նախապատուութիւն տուած ենք միշտ մեր անհատական շահերուն, թէ՛ մեր քաղաքական, եւ թէ՛ եկեղեցական կեանքին մէջ: Դժբախտաբար մեզի կը պակսին առաջնահերթութիւն ունեցող երկարաժամկէտ ծրագիրներ, հակառակ ա՛յն իրողութեան՝ որ ունի՛նք այդ բոլորը իրականացնող քաղաքական, գիտական եւ կրթական մարդոյժը:  Մեզի կը պակսին՝ հաւաքական կամքը եւ տեսիլքը:

            Այս մասին անդրադարձած ենք անցեալին եւ կատարած առաջարկներ փրկուելու համար այս ազգային գահավիժումէն որուն ոտնաձայները կը լսենք բոլորս եւ սակայն սառնութեամբ եւ անտարբերութեամբ ոչինչ կ’ընենք:  Ահաւասիկ մեր առաջարկները.-

            1.- Արդարութիւն. Վարձատրել բոլորը հաւասարապէս իրենց արժանիքներուն համաձայն:

            2.- Կրթութիւն. Կարելի չափով ձրի եւ որակաւոր դարձնել բոլոր վարժարանները:

            3.- Առողջապահութիւն. Չմերժել բոլոր անոնք որոնք կարիքը ունին բժշկութեան եւ չեն կրնար ապահովագրութիւն գնել:

            4.- Օրինականութիւն. Ո՛չ մէկ քաղաքացի, հաստատութիւն, կամ կազմակերպութիւն կրնայ նկատուիլ օրէնքէ վեր: Օրինականութեան բացակայութիւնը կը տանի մեզ անիշխանութեան:

            5.- Ապահովութիւն. Քաղաքացին պէտք է իմանայ, թէ որպէս երկրին հարազատ զաւակը՝ ապահով է իր կեանքը, եւ ո՛չ ոք կրնայ խլել այդ իրաւունքը իրմէ:

            6,- Սեփականութիւն. Աշխուժացնել գործօններ, որպէսզի իւրաքանչիւր քաղաքացի իր արժանավայել բնակարանը ունենայ:

            7.- Գիւղատնտեսութիւն. Զարգացնել եւ երաշխաւորել գիւղացիին հարազատ քրտնաթոր աշխատանքը:

            Վերեւ յիշատակուած առաջարկները հայրենի պետութեան  ընկերային պարտաւորութիւնը ըլլալէն զատ՝ խորապէս է՛ նաեւ Եկեղեցւոյ կոչումէն բխող՝ կրօնաբարոյական, մարդասիրական ծառայութեան պարտաւորութիւն մը: Միայն այս գաղափարականով կարելի պիտի ըլլայ դիմագրաւել մեր դարաշրջանի բոլոր մարտահրաւէրները, ի՛նչ ալ ըլլան մեր դրացի երկիրներու ներգաղթի քաղաքականութիւնը, հայրենիքի շրջափակումը եւ այլ քաղաքական եւ ընկերային ազդակներ:

            Հայրենի պետական այրերուն եւ անոնց շուրջ թաւալող արբանեակային շրջանակներուն՝ մեղմ ասած՝ անկուշտ ընչաքաղցութիւնն ու անտարբերութիւնը արտագաղթի օրէ օր խորացող վտանգին հանդէպ` դատապարտելի է ըստ ամենայնի:  Նոյնքան դատապարտելի է նաեւ գործուող ահաւոր չարիքին հանդէպ ցուցաբերուած համակերպող անպատասխանատու լռութիւնը մասնաւորաբար մեր նուիրապետական Աթոռներուն կողմէ, որոնց վստահուած է հայ ժողովուրդի հոգեւոր առաջնորդութիւնը:  Անոնց բարոյական պարտքն է քաջաբար մատնանշել պետական իշխանութեանց սխալները եւ յորդորել, ի հարկին նաեւ պահանջե՛լ, որ անոնք զգաստանան եւ ուղղեն իրենց ընթացքը՝ յանուն երկրին եւ ժողովուրդին վերին, յաւիտենական շահերուն:

            Սպառած են արդէն արդարացման բոլոր փորձերը` յատկապէս սփիւռքահայութեան կողմէ այս կենսական եւ սկզբունքային բարոյական հարցին նկատմամբ: Պէտք է տեսնել եւ բացայայտել ամէն ճշմարտութիւն, եթէ բան մը կ’ուզենք փոխել եւ շտկել մեր հաւաքական մտածողութեան մէջ, ապա թէ ոչ «Կոլոս Ռոսիի» գուշակութիւնը իրականութիւն կրնայ դառնայ մօտիկ ապագային: Անգամ մը արդէն դառնապէս վճարեցինք մէկուկէս միլիոն հայերու ոչնչացումին-հեռացումին գինը. պատմութիւնը չկրկնե՛նք այս անգամ՝ մե՛ր իսկ ինքնասպանութեամբ:

            Հայրենիք ունինք, բայց կ’ապրինք օտարութեան մէջ….: