Աւելի պատշաճ եւ ճշգրիտ պիտի ըլլար ըսել, որ ցեղասպանութիւնը կը շարունակուի, որովհետեւ դարաւոր բնիկ ժողովուրդի մը մշակութային գանձերու աւերն ու կողոպուտը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ կանխամտածուած  ցեղասպանութեան մը շարունակութիւնը՝ երբ թշնամին կը փորձէ ջնջել ամէն հետք որ կը միտի հաստատելու եւ վաւերացնելու ինքնութիւնն ու գոյութիւնը բնիկ հայ ժողովուրդին, պապենական իր հազարամեայ հողերուն վրայ:

Քաջ գիտակցելով այս իրողութեան, ինչո՞ւ լուռ են մեր ազգային եւ եկեղեցական ղեկավարները, ինչո՞ւ լուռ է հայ մամուլը, եւ ինչո՞ւ լուռ է մեր պահանջատէր երիտասարդութիւնը: Դուրս ելլենք մեր հանգիստ պայմաններէն եւ միասնաբար պայքարինք այս ահաւոր ոճիրին դէմ բոլոր քաղաքակիրթ միջոցներով:

Պուրսայի 300-ամեայ երեք յարկանի «լքուած» Հայոց Եկեղեցին ծախու է մէկուկէս միլիոն տոլարի, կը յայտարարէ “sahibinden.com“ Թուրք կայքէջը:  Պահ մը հարց տանք մենք մեզի՝ թէ ո՞վ է սեփականատէրը այս կալուածին, եւ որո՞ւն  կը փորձէ ծախել զայն:  Ո՞ւր են մեր Պոլսոյ նուիրապետական Աթոռի վարչականները, ո՞ւր է պատրիարքական փոխանորդ՝ Արամ Արք. Աթէշեանը, որ այդքան «սերտ կապեր» ունի պետութեան հետ եւ երբեմն ալ լորձնաշուրթն գովասանքներ կը շռայլէ պետութեան հասցէին: Ո՞ւր է մեր պատուախնդիր աւանդապահ փաղանգը եկեղեցականներուն, որոնք կը ծառայեն Պոլսոյ եւ շրջակայքի մէջ: Ո՞վ պիտի առաջքը առնէ շարունակուող այս մեծ ոճիրին…

Թուրքիոյ Կալուածոց ծառայութեան գրասենեակին համաձայն, շէնքը որ 1986-ին պիտակուած էր որպէս «պատմական կոթող՝» տակաւին չէ ծախուած, բայց եւ այնպէս գրասենեակը մեծ ակնկալութիւններ ունի, որ անպայման շահարկման հետամուտ ընկերութիւն մը պիտի փափաքի գնել կալուածը, որ քաղաքին կեդրոնը կը գտնուի, եւ անկասկած պիտի առինքնէ գնողները՝ առ նուազն իր կալուածային դիրքին համար:

Կալուածոց ծառայութեան գրասենեակի պաշտօնեային՝ Թայֆուն Օզէնկիւնլէր-ի յայտարարութիւնը, թէ «տակաւին պատմութիւն կը բուրէ ամէնուրեք» ինքնին ուրանալի վկայութիւն մըն է թուրքի մը կողմէ կատարուած, այն մասին՝ թէ Պուրսան, ուրկէ եկած էր Կոստանդնուպոլսոյ առաջին պատրիարք Յովակիմ Եպիսկոպոսը, կարեւոր կեդրոն մը եղած է հայութեան համար:

Ոճիրը որեւէ իրաւունք չի կրնար ունենալ, իսկ վարձատրութիւն՝ երբե՛ք:  Հայկական հողերուն վրայ թուրք պետութեան բռնի տիրապետութիւնը յայտնօրէն պիտի նշանակէր վարձատրել ոճրագործը իր կատարած ցեղասպանութեան համար:  Այս հողամասերը անգիր ժամանակներէ ի վեր հայոց հայրենիքին մաս կազմած են, եւ եթէ անոնց բնակչութիւնը ջարդուեցաւ թշնամի թուրք կառավարութեան կողմէ կանխամտածուած ծրագրի մը համաձայն, երկիրը չի՛ դադրիր սակայն հայկական ըլլալէ եւ վերապրող հայութեան պատկանելէ:

 Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին առիթով  անգամ մը եւս ուխտեցինք անաղարտ պահել մեր նահատակներուն արիւնաթաթախ կտակը եւ վերջ տալ մեր անմխիթար սուգին: Այսուհետեւ՝ անհրաժեշտ է որ Սփիւռքի վերապրող հայութիւնը յաջողի ընդհանուր բիւրեղացում մը կատարել իր ազգային նպատակներուն ու քաղաքական գործելակերպին մէջ, ճիգերու եւ իտէալներու ամբողջական սերտ միութեամբ:

Պէտք է խորապէս իմանանք եւ գիտակցինք որ մշակութային կորուստը անհատուցելի է: Աւերուած ու քանդուած պատմական մեր յուշարձանները, մշակութային արժէքները, որոնք միազգային ճանաչողութիւն ալ ունին Եունէսքոյի կողմէ, անվերադարձնելի են:  Կրնանք նորերը ստեղծել, նմանները շինել, բայց ո՛չ այն՝ զոր բարբարոս թուրքը քանդեց: Դժբախտաբար Հայ մշակոյթի նկատմամբ բարբարոսական վերաբերմունքը կը շարունակուի այսօր Թուրքիոյ մէջ, որովհետեւ թուրք պետութիւնը նպատակադրուած է պատմական Հայաստանէն վերացնել ամէն հայու հետք, որպէսզի կարենայ մեր հազարամեայ հողերուն թրքականութիւնը «հաստատել»:

Ցեղասպանութիւնը կը շարունակուի եւ պիտի շարունակուի այնքան ատեն, որ համայն մարդկութիւնը միացեալ ոյժերով չի կասեցներ ցեղասպանին արիւնոտ ձեռքը եւ չի՛ պատժեր զայն ըստ արժանւոյն: Հետեւաբար՝ ի՞նչ պիտի ըլլայ մեր հաւաքական կեցուածքն ու դիրքորոշումը շարունակուող այս ոճիրին դէմ…

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Ս. Աթոռի համացանցային կայքէջէն կ’իմանանք որ 9-11 Փետրուար  2016-ին, հրաւէրով ու նախագահութեամբ Արամ Ա. Կաթողիկոսի, յաջորդաբար տեղի ունեցան Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան Կրօնական ու Քաղաքական Ժողովներու լիակատար նիստեր:

 Ուշի ուշով դիտեցէ՛ք ժողովին մասնակիցները եւ պիտի նշմարէք, –ժլատ չըլլալու համար պիտի ըսեմ,– որ միջին տարիքը 60-ը անց Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան անդամներ են:  Այս անդամները վերջին տասնամեակներուն ընթացքին գրաւած են նոյն աթոռները, «հաւատարմութեամբ» կառչելով այդ քա՜ղցր աթոռներուն, որոնց վրայ «նշանակուած», «ապսպրուած», «հրահանգուած», «թելադրուած», «ընտրուած» են: իսկ ամենահետաքրքրականը՝ նոյն դէմքերն են զորս ընդհանրապէս կը տեսնենք  բոլոր ժողովներուն:  Պէտք կա՞յ աւելին ըսելու, թէ ինչպէ՛ս հոն հասած են անոնք:  Չեմ կարծեր որ կարիքը կայ նաեւ շեշտելու սա իրողութիւնը թէ, ինչպէս միշտ, այս անգամ եւս զգալի է իգական սեռին բացակայութիւնը, կամ լաւագոյն պարագային՝ սակաւութիւնը, մեր բոլոր ժողովներուն մէջ:

Աւելի մատչելի եւ հասկնալի դառնալու համար մեր յարգելի ընթերցողներուն, մանրամասն եւ մէկ առ մէկ կը վերլուծենք կատարուած կարեւոր յայտարարութիւններն ու արտայայտուած մտքերը:

Կրօնական Ժողովը, այս անգամ եւս շեշտած է կարիքը՝ երիտասարդութեան տալու առաջնահերթ կարեւորութիւն մեր եկեղեցական կեանքին մէջ: Պարզապէս կրկնութիւն մըն է զոր կը լսենք եւ կը կարդանք տարիներէ ի վեր առանց որեւէ լուրջ գործնական ծրագիրներու:  Կը մէջբերեմ օրինակ մը 2009-ին արտասանուած խօսքերէն «Երիտասարդութեան դերն ու կարեւորութիւնը մեր ազգային-կրօնական կեանքին մէջ կենսական են ու Հայց. Եկեղեցւոյ առաքելութեան ծիրէն ներս երիտասարդութեան մուտքը, իր ամբողջական կարողականութեամբ, մեր առաջնահերթ մտահոգութիւնը պէտք է ըլլայ» (Արամ Ա. Կաթողիկոս.): Իմաստազուրկ թութակային կրկնութիւն…

Ո’չ ըմբռնեցինք եւ ո’չ ալ հասկցանք որ առանց երիտասարդութեան մասնակցութեան՝  իրենց նոր երազներով, թարմ յոյսերով եւ թարմ ստեղծագործ ոգիով՝ չկայ վերանորոգում-բարեկարգում Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ մէջ, եւ առանց անոնց՝ չկայ գիտակից պահանջատիրութիւն մեզմէ յափշտակուած ինչքերուն եւ իրաւունքներուն: Տխուր պատկեր կը ներկայացնէ երիտասարդութիւնը այսօր, որովհետեւ չկարողացանք ազդու միջոցներով վերատեսութեան ենթարկել աւանդական մեր ճահճացած ըմբռնումներն ու  հասկացողութիւնները, եւ դարձանք արհամարհական եւ վանողական՝ մեր բոլոր մօտեցումներուն մէջ:  Չկան այսօր մեր երիտասարդները մեր հանրային կեանքին մէջ…

Կրօնական Ժողովը իր արժեւորումներու շարքին մէջ յիշատակած է  Եպիսկոպոսական Ժողովի մասին, շեշտելով անոր կարեւորութիւնը, առանց մատնանշելու վերջին երկու ժողովներու ձախողութեան մասին, որովհետեւ համազգային մեր բոլոր յոյսերը դատարկ մնացին :

Կրօնական Ժողովը անգամ մը եւս անդրադարձած է Աստուածաշունչի Արեւմտահայերէնի թարգմանութեան, որ կանգ առած էր 2004 թուականին, Զարեհ Արք. Ազնաւորեանի վախճանումով: Ո՞ւր են այն «հայագէտ» համալսարանական վարդապետները որոնց մասին կ’ակնարկէ հաղորդագրութիւնը. չկրցա՞ն կիսաւարտ թողուած աշխատանք մը աւարտել 12 տարուան ընթացքին:  Ընթերցողը թող տայ իր գնահատականը:

Քաղաքական Ժողովը իր լիակատար նիստին առաջին բաժնին մէջ իր մտահոգութիւնները յայտնած է ազգային հաստատութիւններու տնտեսական վիճակին մասին:  Արդար են այս մտահոգութիւնները. այդ հաստատութիւնները ի վերջոյ կը պատկանին ազգին, բայց իրողութիւնն ա’յն է որ 55 տարիներու վրայ երկարող այս մտահոգութիւնը, –որուն ես մօտէն ծանօթ եմ,–  չէ՛ փոխուած, եւ ամէն ժողով նոյն մտահոգութիւնները կը յայտնէ:  Սա պարզապէս կը նշանակէ որ մենք մեր հաստատութիւնները ղեկավարելու ընդունակութիւնը չունինք (mismanagement): Անշուշտ նկատի պէտք է առնել նաեւ լիբանանահայութեան թուաքանակի նօսրացումը: Եւ այնուհետեւ անհեթեթ է յայտարարել որ «ոչ մէկ հայ՝ հիւանդ, կարիքաւոր կամ որբ անտէր ու անօգնական պէտք է մնայ», որովհետեւ չի համապատասխաներ իրականութեան: Հարցուցէ՛ք սուրիահայերուն, որոնք այսօր  որպէս գաղթական կ’ապրին Լիբանանի մէջ:

Քաղաքական Ժողովը  զեկոյց ստացած է կալուածական եւ շինարարական յանձնախումբէն եւ իր գնահատականը արտայայտած, առանց որեւէ նշում կամ ակնարկութիւն կատարելու որ այդ շինութիւնները անտեղի են ներկայի Միջին Արեւելքի քաղաքական պայմաններուն մէջ, երբ այնտեղ  քրիստոնէութիւնը, որուն մէկ մասն է նաեւ հայութիւնը, գոյութենական պայքար կը տանի իր ներկայութիւնը խարսխելու համար:

Պէտք է ունենալ յստակ շահարկման ծրագիր (investment portfolio) որպէսզի հաւասարակշռուի Կաթողիկոսարանի ընթացիկ պիւտճէն, որուն մասին կը լսենք առաւել քան 55 տարիներ:  Նոյն մտահոգութիւնները ունէին Զարեհ եւ Խորէն կաթողիկոսները, իսկ վերջինս իւրաքանչիւր միաբանի կը գրէր՝ բարերարներ որոնելու պատուէր տալով, որպէսզի Կաթողիկոսութիւնը ինքնաբաւ ըլլայ: Նոյնը կրկնեցին յաջորդները եւ տակաւին կը շարունակուի:  Սա կը նշանակէ որ չենք հասկցած ինքնաբաւ ըլլալու առեւտրական հասկացողութեան եւ մտքի գաղտնիքը ու կը մսխենք անվերջ:

Այդ գումարները զորս ծախսեցիք միաբանական նոր շէնք շինելու Պիքֆայայի մէջ, բուռ մը միաբաններու համար, երբ Անթիլիասի Մայրավանքի շէնքերը դատարկ են, ծախսէի՛ք եկամտաբեր կալուածներու վրայ, որոնք կրնային հաւասարակշռել Կաթողիկոսարանի պիւտճէի բացերը, նոյն ատեն օգտակար ըլլալով մեր բոլոր ազգային հաստատութիւններուն,  նամանաւանդ՝ իրենց գոյութիւնը հազիւ պահող հայ վարժարաններուն:

Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան եւ Թեմակալ Առաջնորդներու ու Ազգային Իշխանութեանց ներկայացուցիչներու միատեղ հանդիպման ընթացքին արծարծուած է Հայաստան-Սփիւռք գործակցութեան կարեւորութիւնը, որուն մասին անշուշտ կը խօսուի Հայրենիքի անկախացումէն ի վեր: Գործնականին մէջ այդ դրսեւորումը կը տեսնէք սուրիահայ մեր հարազատներուն՝ Հայաստան հաստատուելուն ու ապա այդտեղէն իրենց ոտքերուն փոշիները թօթուելով հեռանալուն մէջ դէպի Եւրոպաներ եւ Գանատա:  Ընթերցողը թող տայ իր գնահատականը…

Կասկած չկայ մեր մտքին մէջ որ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Միաբանութիւնը կը զօրակցի Սուրիահայութեան: Սակայն՝  խօսքէն անդին՝ գործնական զօրակցութի՛ւնն է կարեւոր: Արդէն հինգերորդ տարին թեւակոխած է քաղաքացիական պատերազմը ու տակաւ առ տակաւ կը հայաթափուի երբեմնի հայութեան միջնաբերդ Հալէպը:

Որեւէ տատանում կամ ընկրկում պիտի նշանակէ դասալքութիւն եւ անձնասպանութիւն:  Այսօրուան սուրիական ճգնաժամը կը պահանջէ գոյութենական ինքնապաշտպանութիւն կազմակերպել՝ վճռական եւ միակամ, եւ պայքարը տանիլ հաւաքաբար բոլոր ճակատներու վրայ: երբ ժողովուրդ մը ազատութեան տենչն ունի, կը յաղթահարէ ամէն խոչընդոտ:

Ո՞վ պատասխան պիտի տայ Ռուս Օրթոտոքս Եկեղեցւոյ պատրիարք Կիրիլի յայտարարութեան եթէ ոչ  Եպիկոպոսկան Ժողովի համանախագահ՝ երկու կաթողիկոսները: Բոլորիս ծանօթ է հայկական մամուլէն  որ  անցեալ շաբաթ Հայաստանի մէջ ժողովրդական մեծ վրդովմունք յառաջացուց համայն Ռուսաստանի Պատրիարք Կիրիլի ա՛յն յայտարարութիւնը, թէ Օսմանեան Կայսրութեան մէջ քրիստոնեաներու հանդէպ ո’չ մէկ հալածանք կատարուած է: Այնուհետեւ որքան ալ պարզաբանումներ կատարուեցան Ռուս Եկեղեցւոյ բանբերին կողմէ, չկարողացանք համոզուիլ ու ապա չհասկցանք թէ ի՞նչ էր շարժառիթը այս նորելուկ յայտարարութեան:

            Ներկայի քաղաքական փափուկ եւ զգայուն պայմաններու ներքեւ, կը փորձենք հասկնալ եւ չենք ակնկալեր որ հայրենի պետութիւնը այս տխրահռչակ յայտարարութեան վերաբերեալ որեւէ մեկանաբանութիւն կատարէ, նամանաւանդ երբ պաշտօնապէս «մեղմացուցիչ դէպք յանցանաց» պարզաբանումներ կատարուեցան Ռուս Եկեղեցւոյ բանբերին կողմէ:

            Սակայն եւ այնպէս ո՛չ թէ անհասկնալի`  այլեւ դատապարտելի է նուիրապետական մեր երկու Աթոռներուն՝ Էջմիածնի եւ Կիլիկիոյ գահակալներուն լռութիւնը:   Տակաւին երէկ էր՝ ուխտեցինք յանուն մեր նահատակներուն պահպանել մեզի աւանդ թողուած ամէն սրբութիւն: Հարիւրամեակի հոգեպարար հանդիսութիւններուն, աննախընթաց քայլարշաւներուն, գիտաժողովներուն, հազարաւոր հանդիսութիւններուն  ոտնաձայները կը լսենք տակաւին:  Մեր սրբացած նահատակներու յիշատակին վարած մեր մոմերը տակաւին կը պլպլան: Սրբատաշ հայկական տաճարներուն մէջ տակաւին կը ճենճերին խունկի հոտն ու աղօթքի մրմունջները:  Այս բոլորին «գիտակից» մեր հոգեւոր ղեկավարութիւնը ինչպէ՞ս կրնայ լուռ մնալ մեր նահատակներուն յիշատակը արատաւորող այսպիսի խեղաթիւրուած յայտարարութիւններու նկատմամբ:

Ս. Էջմիածնի մամլոյ ծառայութեան ղեկավար Տ. Վահրամ Մելիքեան քահանայի հետեւեալ պաշտօնական յայտարարութիւնը նոյնքան անհանգստացուցիչ է  եւ կը փոթորկէ մեզ իր այդքան տժգոյն, աժան եւ ողորմելի մեկնաբանութեան համար. «Մի բան յստակ է, որ պէտք չէ աւելորդ տեղը քաղաքականցնել այս ամէնը:  Որովհետեւ միայն մի արտայատութեամբ, որը նաեւ կոնտեքստից դուրս է հանւում, դատել ամբողջ եկեղեցու դիրքորոշման մասին, կարծում եմ, տեղին չէ:  Առաւել եւս, որ այդ եկեղեցու դիրքորոշումը տարբեր առիթներով եւ տարբեր կերպերով մշտապէս արտայատուել է, եւ զօրակցութիւն ցուցաբերուել է թէ’ հայ ժողովուրդին, թէ’ հայ եկեղեցուն եւ թէ’ մեր հայրենիքին»:

            Ի՞նչն է որ պիտի քաղաքականացնենք:  Բացարձակ ճշմարտութեան մը խեղաթիւրումը պարզապէս բարոյական ապտակ մըն  է մեր ժողովուրդին ուղղուած, այդ ալ անմիջապէս հարիւրամեակէն ետք:  Մեր նպատակը պատմութեան դաս տալ չէ, այլ պարզապէս չէինք ակնկալեր որ համայն Ռուս Եկեղեցւոյ պատրիարքը կրնայ նման պատմական խոշոր սխալ մը թոյլ տալ, այդ ալ այս օրերուն, երբ ամբողջ քրիստոնէական աշխարհը դէմ յանդիման կը կանգնի իսլամական նոր արշաւանքներու, որոնք կը միտին  տապալել  քրիստոնէական եւ բարոյական ամէն ազնիւ սկզբունք:

            Բացէք Օսմանեան պատմութեան էջերը եւ տեսէք թէ ինչպէս Ուղղափառ եւ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ զաւակներ բռնի կերպով իսլամացան պալքանեան բոլոր երկիրներու տարածքին:  Բիւզանդական Կայսրութեան մնացորդ յոյներ, Հայկական Բաձրաւանդակին վրայ հազարմեայ բնակութիւն հաստատած հայեր, ասորիներ ինչպիսի արհաւիրքներէ եւ սպանդներէ անցան իրենց քրիստոնէական կրօնքը չուրանալու համար, շատեր ալ իսլամացան, որոնց մասին տակաւին նոր գրեցինք մեր նախորդ յօդուածներէն մէկուն մէջ: Եւ այս բոլորը գիտնալով յայտարարել թէ Օսմանեան պետութեան տիրապետութեան տակ քրիստոնեաներ չեն հալածուած,–ինչ որ բացարձակ իրողութիւն մը է եւ  տակաւին  այսօր իսկ կը շարունակուի, Օսմանեան Պետութեան արժանաւոր յաջորդ եւ ժառանգորդ Թուրք պետութեան կողմէ,– անընդունելի է:

            Չի բաւեր կարծէք պատմական այս խոշոր խեղաթիւրումը, արտասանուած Ռուսաց պատրիարքին կողմէ, ահաւասիկ Մայր Աթոռի բանբերը եկած է արդարացնելու եղածը եւ մեզի դաս տալու որ չքաղաքականացնենք հարցը:  Ո՛հ ի՜ նչ ստրկամիտ հոգեբանութիւն:  Անհանգիստ են մեր նահատակներուն ոսկորները….

            Թէեւ այդքան ալ պէտք չէ զարմանանք կատարուածին վրայ, որովհետեւ շատ մօտիկ անցեալին, ցարական իշխանութեան միջամտութեամբ, որքա՜ն ստրկացուցին Հայ Եկեղեցին, որուն՝ դժբախտաբար՝ անհատական եւ փառասիրական շահերէն մեկնելով իր ամբողջական մասնակցութիւնը բերաւ տխրահռչակ Ամենայն Հայոց Հայրապետ՝ Յովհաննէս Ը. Կարբեցին, որ իր նպատակին հասնելու համար ենթարկուեցաւ Ռուսաց տէրութեան եւ մեզի պարտադրուեցաւ Պոլոժէնիէն, որպէս Հայ Եկեղեցւոյ նոր կանոնագրութիւն: Նիւթէն շեղած կ’ըլլանք եթէ աւելի մանրամասն խօսինք այս տխրահռչակ կանոնագրութեան մասին, որ ամբողջութեամբ  եղծեց Հայ Եկեղեցւոյ ժողովրդապետական պատկերը:

             Պատմութենէն մեզի ծանօթ է որ Ռուս Օրթոտոքս եկեղեցւոյ սկզբունքն է եկեղեցական իշխանութիւնը ենթարկեալ նկատել, եւ պետութիւնը ճանչնալ որպէս կրօնական եւ քաղաքական յարաբերութեանց գերագոյն վարիչ: Կարծէք մեր Մայր Աթոռի ներկայ վիճակը հայելին է այդ օրերու Ռուս Եկեղեցւոյ քաղաքականութեան: Նոյն ատեն դարձեալ պէտք է յիշեցնել, որ Ռուս Օրթոտոքս Եկեղեցին, բիւզանդական ըմբռնումներէն ժառանգուած՝ Հայ Եկեղեցին կը նկատէ աղանդաւոր, այսինք Եւտիքեան, հակառակ ա՛յն իրողութեան որ Հայ Եկեղեցին նզոված է Եւտիքէսը:

            Գիտակցելով վերեւ յիշատակուած բոլոր իրողութեանց, կը կարծենք որ Մայր Աթոռը պիտի չկարենայ բարձրացնել իր պաշտօնական ձայնը, որովհետեւ Ամենայն Հայոց Հայրապետութիւնը որպէս եկեղեցական իշխանութիւն ենթակայ է պետութեան եւ այսօր քաղաքական այս պայթուցիկ օրերուն չենք ակնկալեր որ իր խօսքը ըսէ: Սակայն եւ այնպէս չենք ալ ուզեր լսել արդարացուցիչ շինծու գնահատականներ:

            Արտասահմանի մէջ նոյնը չէ պարագան, ուր կ’ապրի հայութեան մեծամասնութիւնը, որոնց ստուար մէկ մասը ժառանգորդներն են ցեղասպանութենէն մազապուրծ փրկուած հայութեան բեկորներուն:  Հետեւաբար՝ պարտաւորութիւնը կը ծանրանայ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս Արամ Ա.ի վրայ, որ երկար տարիներ վարած է Եկեղեցիներու Համաշխարհային Խորհուրդի (World Council of Churches) կեդրոնական վարչութեան ատենապետութիւնը, եւ տակաւին մօտէն հետեւելով՝ իր գործօն մասակցութիւնը կը բերէ անոնց աշխատանքներուն:  Որպէս ցեղասպանութենէն ճողոպրած հայու զաւակ, կրկնակի պարտաւորութիւն ունի բարձրաղաղակ դատապարտելու եւ զգաստութեան հրաւիրելու Կիրիլ Պատրիարքը:  Ռուս Եկեղեցին, որպէս մէկ բաժինը քրիստոնէական ընդհանուր եկեղեցւոյ, իրաւունք չունի զանազան քաղաքական հաշիւներէ ելլելով՝ պատմականօրէն փաստուած ցեղասպանութեան եւ բռնի կրօնափոխութեան դէպքերը խեղաթիւրելու:

            Ռուս Եկեղեցին  պարտաւոր է Հայ Եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդի տառապանքներու հանդէպ իր դիրքորոշումը անգամ մը եւս յստակացնելու եւ գործնականապէս ցոյց տալու որ ան, որպէս աւագ եղբայր, յատուկ հոգածութիւն կը ցուցաբերէ իր փոքր եղբօր նկատմամբ որ տակաւին կը սպասէ արդարութեան….

  Արդեօ՞ք միամտութիւն է հաւատալ որ քրտական հարց գոյութիւն ունի, թէ պէտք է իրապաշտ ըլլալ եւ տեսնել իրականացուող նոր քարտէսը Միջին Արեւելքի, ուր յստակ եւ պայծառ կերպով կը տեսնուի ապագայ նոր Քիւրտիստանի մը լայնատարած պատկերը, խարսխուած եւ ամրացուած՝ հերոս մարտիկներու եւ  նահատակներու արիւնով:

            Քրտական հարցի մը անժխտելի ներկայութիւնը, ժողովուրդի մը՝ պետութիւն մը ունենալու իրաւունքին դրսեւորումը տեսանք միայն Սեւրի դաշնագրի կնքման նախօրեակին: Այդ դաշնագիրով Թուրքիոյ տարածքին վրայ պիտի ստեղծուէր ինքնավար Քիւրտիստան մը, որ իրաւունք պիտի ունենար տարի մը ետք անջատուելու Թուրքիայէն եւ ստեղծելու անկախ պետութիւն մը: Դժբախտաբար այս բոլորը մնացին թուղթի վրայ եւ երազի նման ցնդեցան եւ թաղուեցան պատմութեան փոշիին տակ:

            Լախտի վերջին հարուածները եկան զարնելու 1921-ի Լոնտոնի խորհրդաժողովը եւ 1923-ի Լոզանի համաձայնագիրը: Երկու ժողովներն ալ քրտական հարցը նկատելով որպէս «Թուրքիոյ ներքին հարց՝» կարեւորութիւն չընծայեցին եւ նոյնիսկ արժանի չգտան յիշատակութեան: Հակառակ այս բոլոր իրողութեանց՝ քիւրտեր անգամ մը եւս հաւատացին Մուսթաֆա Քեմալի կեղծ խոստումներուն եւ անխնայ կոտորուեցան եւ տարագրուեցան հազարաւոր գիւղերէ` դէպի անծանօթ վայրեր:

            Այսօր սակայն քրտական հարցը կը գտնուի դէմ յանդիման աւելի բարդ քաղաքական կացութեան մը առջեւ, որովհետեւ մօտաւորապէս 20-25 միլիոն քիւրտեր կ’ապրին Թուրքիոյ տարածքին վրայ, նոյնքան մը եւս կ’ապրին Իրաքի հիւսիսային բաժնի, Սուրիոյ հիւսիս-արեւելեան բաժնի, ինչպէս նաեւ նաեւ Պարսկաստանի հիւսիս-արեւմտեան բաժնի մէջ:  Դրացի երկիրներու քաղաքական հարթակի վրայ գտնուող անբարեացակամ եւ պատերազմական մթնոլորտին մէջ, կարելի պիտի ըլլա՞յ ի մի հաւաքել այս բոլորը եւ ստեղծել անկախ պետականութիւն, շրջանցելով գերպետութեանց քաղաքական եւ նիւթական շահերը:

            Բարեբախտաբար նոր սերունդ մը յառաջ եկած է, որ քաջութիւնը ունի բարձրաղաղակ գոչելու.  «Մենք արդէն ո՛չ թէ պիտի պահանջենք, այլ պիտի կառուցենք ինքնավար Քիւրտիստանը:» Այդպէ՛ս կը յայտարարէ Ժողովրդավարութիւն կուսակցութեան համանախագահներէն՝ Սապահաթ Թունջել, որ իր «ոգեւորութիւն»ը չկարենալով զսպել, մեղադրած է Թուրք պետութիւնը դիտաւորեալ կոտորածներ սարքելու յանցանքով:

            Այս բոլոր իրողութեանց քաջատեղեակ ըլլալով, ինչո՞ւ լուռ է հայութեան, նամանաւանդ Արեւմտահայութեան ղեկավարութիւնը, որուն հազարամեայ պապենական հողերը կրնան նոր Քիւրտիստանի կարեւոր մէկ բաժինը դառնալ: Անտարակուսելի է որ պատմական Արեւմտհայաստանի մէջ ապրող քիւրտերուն այս քաղաքական զարթօնքը անպայման իր անդրադարձը պիտի ունենայ ամբողջ սփիւռքահայութեան պահանջատիրութեան  արդար դատին վրայ:

            Աննպատակ է այլեւս խօսիլ թուրք մամուլին մէջ լոյս տեսած թուրքական պետութեան պաշտօնական յայտարարութիւններուն մասին, թէ «քրտական հարց գոյութիւն չունի, այլ միայն կայ հայկական հարց»:  Այս մասին մանրամասնօրէն անդրադարձած ենք անցեալին՝դաւանափոխ քրտացած հայերու մասին մեր գրած նախորդ յօդուածներէն մէկուն մէջ: Յաւելեալ մանրամասնութեանց համար կարդալ՝ http://vanagan.com/2015/08/23/%d6%84%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81/ :

            Այսօր ո՛չ միայն թուրքական մամուլը լայնօրէն կ’անդրադառնայ քրտական հարցի կարեւորութեան մասին, այլ եւ միջազգային մամուլը լայն տեղ կ’ընծայէ իր էջերուն մէջ, եւ Անատոլուի (Արեւմտահայաստանի) քիւրտերուն փրկութիւնը կը տեսնէ նոր ստեղծուելիք Քիւրտիստանի մը մէջ, հակառակ այ՛ն իրողութեան որ Թուրքական պետութեան քաղաքականութեան գլխաւոր նպատակներէն մէկը եղած է,  թէ՛ անցեալին եւ թէ՛ ներկայիս, պարտութեան մատնել քրտական ապստամբութիւնները եւ չեզոքացնել անկախութեան առաջնորդող քաղաքական բոլոր խաղաքարտերը:

            Նկատի ունենալով որ հայկական հողային պահանջատիրութեան հարցը միախառնուած եւ միաձուլուած է քրտական հարցին, կրկնակի աջալրջութեամբ պէտք է աշխուժացնենք մեր քաղաքական մարտավարութեան  գործունէութիւնը ո՛չ միայն արտասահմանի մէջ, այլ նոյնինքն մեր պատմական հողերուն վրայ: Հետեւաբար՝ ի՞նչ պիտի ըլլայ սփիւռքահայերուս մարտավարութիւնը, եւ ի՞նչ նախապատրաստական աշխատանքներ պիտի տանինք այժմէն՝ մեր կապերը սերտացնելու համար քիւրտ ղեկավարութեան հետ, եւ ի՞նչպիսի  ակնկալիքներ կրնանք ունենալ մեր հայրենի պետութենէն իբրեւ մեր հողային պահանջատիրութեան ռահվիրան, անկախ այն իրողութենէն որ ան պաշտօնապէս բազմիցս յայտարարած է թէ ո՛չ մէկ հողային պահանջ ունի Թուրքիայէն:  Արդեօ՞ք նոյնը պիտի յայտարարէ, երբ Արեւմտահայստանի հողային տարածքները մտնեն նորաստեղծ Քիւրտիստանի մէջ:

            Այսօր Միջին Արեւելքի քաղաքական դաշտը նոր անակնկալներու առջեւ կը կանգնի, որովհետեւ խաղադաշտ իջած են գերպետութիւններ՝ Ռուսաստան, Միացեալ Նահանգներ, Ֆրանսա, Գերմանիա, Անգլիա, եւ տակաւին ուրիշներ,  որոնք իրենց քաղաքական հաշիւներէն ելլելով նոր մարտավարութեամբ եւ քաղաքական մեծ ախորժակներով նոր քարտէսի մը նախապատրաստական աշխատանքներու մէջ են: Պատմութենէն բան մը չսորվեցա՞նք, թէ անհրաժեշտ է աթնցնել Խրիմեան Հայրիկը իր յաւիտենական հանգիստէն, որպէսզի անգամ մը եւս յիշեցնէ մեզի թուղթէ շերեփին պատմութիւնը:

            Երկու ճակատներու վրայ պէտք է աշխատանք տանիլ.-

            Առաջին՝ սերտ կապեր ստեղծել եւ աջակցիլ զանզան ճակատներու վրայ (քաղաքական, զինուորական, տնտեսական, հասարակական եւ մշակութային) քրտական պայքարին:

            Երկրորդ՝ աշխուժացնել Արեւմտահայաստանի քրտացած հայերուն վերահայացումը եւ անոնց ճակատագրի հարցը առաջնահերթութիւն նկատել մեզի համար:  Անգամ մը եւս կ’արժէ շեշտել այստեղ, թէ քրտացած հայերու հսկայական ներոյժը, որ իր «զարթօնքը» կ’ապրի այսօր, պէտք չէ անուշադրութեան եւ անտարբերութեան մատնուի մեր կողմէ:  Արդէն իսկ բողոքներ կը լսենք Տիգրանակերտէն, թէ արտասահմանի հայութիւնը մասնաւորաբար՝ անտարբեր է իրենց արմատներուն վերադառնալ ուզող արենակիցներուն նկատմամբ եւ Տիգրանակերտը իր Ս. Կիրակոս Եկեղեցիով կը նկատէ որպէս լոկ զբօսաշրջիկութեան վայր: Կ’արժէ դիտել հետեւեալ տեսաերիզը համոզուելու համար թէ որքանով անհաղորդակից ենք անոնց հոգեւոր եւ մշակութային կարիքներուն. https://www.youtube.com/watch?v=xUr4rox2R_4 :

            Արդեօ՞ք պէտք կայ յիշեցնելու որ տակաւին մնայուն հոգեւոր հովիւ մը չունի Ս. Կիրակոս Եկեղեցին:  Պէտք կա՞յ յիշեցնելու որ Պոլսոյ մեր նուիրապաետական Աթոռը ո՛չ մէկ կարեկցութիւն կամ հոգածութիւն ցոյց կու տայ Ս. Կիրակոս Եկեղեցին Առաջնորդական Աթոռի վերածելու եւ աշխուժացնելու շրջանի քրտացած հայերուն  վերահայացման աշխատանքը իր լայն հասկացողութեամբ:

            Ա՛յս է իսկական Հայ Դատի աշխատանքը: Ա՛լ կը բաւէ մեր ներոյժը սպառենք ապարդիւն գործունէութեանց մէջ, նամանաւանդ ճանաչում ապահովելու հիւանդագին աշխատանքին մէջ: Այսուհետեւ ինքնաշոյանքով չխրախուսուինք եւ չուրախանանք որ այսինչ կամ այնինչ նահանգը, քաղաքը, արուարձանը կամ գիւղը հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչցած է:  Հեռո՛ւ այլեւս ինքնախաբէութենէ: Լծուինք լուրջ աշխատանքի, նամանաւանդ երբ մեր հողերը կորսնցնելու անմիջական վտանգին առջեւ կը գտնուինք:

            Անխորտակելի ազգային շարժումի պէտք է վերածենք մեզի ներկայացող այս առիթը եւ համազգային միացեալ աշխատանքով յաղթահարենք մեր առջեւ ցցուած բոլոր քաղաքական, ընկերային եւ հասարակական խոչընդոտները:  Վաղը կրնայ ո՜ւշ ըլլալ: Հերթը մի պահ քոնն է հիմա….արթնցիր ո՜վ իմ Հայ ժողովուրդ:

Թէեւ հայկական առածը կ’ըսէ որ «երկաթը տաք տաք կը ծեծեն», բայց այս պարագային կարելի չէր որդեգրել նման մօտեցում մը, երբ հարցը կը վերաբերի իրաւաբանական–օրինականութեան դաշտին, որ լուրջ ու մանրազնին փնտռտուքի, հետազօտութեան եւ վերլուծումի կը կարօտի:

            Արդարեւ յստակ է համաձայնութեան վերջնական պատկերը, որուն մասին լայնօրէն անդրադարձած էր Լոս Անճէլըս Թայմզ (Los Angeles Times) օրաթերթը:  Կիլիկեան Աթոռի Արեւմտեան Թեմի Ազգային Առաջնորդարանին եւ Լոս Անճէլըսի Փօլ Կեթի Թանգարանին  (Paul Getty Museum) միջեւ տեղի ունեցած «վերջնական համաձայնութեան» հիման վրայ, Ազգային Առաջնորդարանը՝ հանրածանօթ, ազգային հպարտութիւն առթող, 13րդ դարու հայկական ձեռագիր «Զէյթունի Աւետարան»-ին՝ Թորոս Ռոսլինի ձեռքով նկարազարդուած առաջին ութ էջերը, զորս Փօլ Կեթի Թանգարանը գնած էր 1994 թուականին, վերապրողի մը ժառանգորդներէն, երկարաշունչ ծախսալից դատական գործողութիւններէ ետք՝ սկուտեղի վրայ կը վերադարձնէ Փօլ Կեթի Թանգարանին, ըսելով. զքոյս ի քոյոց քեզ մատուցանեմ – դուք մեզմէ աւելի լաւ կրնաք խնամել մեր ազգային մշակութային արժէքները եւ հոգ տանիլ անոնց:  Ո՜Հ ինչ ողբերգութիւն:

            Վերլուծելէ առաջ այս «մութ օրինական համաձայնութիւնը» կը փափաքիմ զուգահեռական մը գծել մէկ ա՛յլ տխուր իրողութեան հետ, որուն դէմ յանդիման կրնանք գտնուիլ օր մը:  Եթէ պատահի որ մօտիկ ապագային Թուրք կառավարութիւնը մեզի ըսէ. «ես Աղթամարի Ս. Խաչ Եկեղեցիին աւելի լաւ կրնամ հոգ տանիլ, քան Պոլսոյ Պատրիարքութիւնը», ի՞նչ պիտի ըլլայ մեր պատասխանը: Պիտի հրաժարի՞նք արդեօք մեր մշակութային կոթողներէն, որովհետեւ չունինք կամքն ու կորովը հոգալու եւ տէր կանգնելու մեր մշակութային գանձերուն:

            Առիթը ունեցած եմ մօտէն տեղեակ ըլլալու սկզբնական աշխատանքներուն-նպատակներուն, երբ 2004 թուականին տակաւին կը գործակցէի իրաւաբան Վարգէս Եղիայեանի գրասենեակին հետ որպէս հետազօտող աշխատակից: Այդ առիթով, ի շարս հայ ժողովուրդին պատկանող ա՛յլ մշակութային գանձերուն որոնք այսօր կը գտնուին օտար թանգարաններու մէջ, յատուկ կերպով շօշափեցինք «Զէյթունի Աւետարան»-ին հարցը որ կը գտնուէր Լոս Անճէլըսի Փօլ Կեթի Թանգարանին մօտ, եւ որուն համար հաւաքուած էինք Մարք Կիրակոսի եւ Պրայըն Գապաթէքի իրաւաբանական գրասենեակին մէջ, ուր ներկայ էր, բացի փաստաբաններէն, յատուկ այս առաքելութեամբ եկած՝ հայկական ձեռագիրներու մասնագէտ Տիար Լեւոն Չուգասըզեան, որուն աշխատանքային մասնակցութիւնը ապահովելու համար՝ խորհրդակցութեան աւարտին Մարք Կիրակոս դրամական նախնական հատուցում մըն ալ կատարեց անմիջապէս:

            «Զէյթունի Աւետարան»-ին հարցը երկար ատեն շօշափեցինք ժամանակին՝ իրաւաբան Եղիայեանի հետ: Նկատի ունենալով որ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը իրաւատէրն էր այս Աւետարանին –-աւելի ուղիղ պիտի ըլլար ըսել պահապանը, որովհետեւ  ազգային մշակութային հարստութիւն մը չի՛ կրնար հաստատութեան մը սեփականութիւնը ըլլալ,– հետեւաբար անհարժեշտ էր որ իրաւատէրը ի՛նք դատարանի միջոցաւ պահանջէր հայ ժողովուրդի մշակութային սեփականութիւնը: Նկատի ունենալով սակայն որ Ամերիկեան դատարանի առջեւ Կաթողիկոսութիւնը իրաւունք չունէր ուղղակի կերպով պահանջելու, որովհետեւ արտասահմանի մէջ գտնուող հաստատութիւն մըն էր, հետեւաբար անհրաժեշտ էր դատական հարց ներկայացնել  Արեւմտեան Ազգային Առաջնորդարանի անունով, որ օրինական ներկայացուցիչն է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան:

            Հակիրճ պատմական մը ներկայացուցի մեր ընթերցողներուն, որպէսզի իմանան թէ ինչո՛ւ Ազգային Առաջնորդարանը յարոյց դատը եւ ո’չ թէ Կաթողիկոսարանը, եւ նոյն ատեն բացայայտելու սա ճշմարտութիւնը թէ այս աշխատանքին մէջ իր առիւծը բաժինը ունէր Եղիայեան իրաւաբանական գրասենեակը, որուն անունն անգամ չտեսայ յիշատակուած Լոս Անճէլըս Թայմզ  օրաթերթին մէջ: Քիչ մը խորհրդաւոր եւ զարմանալի…

            Արտաքնապէս հանրութեան ներկայացուած «ծածուկ համաձայնութիւնը» կ’առաջնորդէ ընթերցողը զանազան խորհրդածութիւններու: Հակամարտ երկու խումբերու կողմէ կատարուած պաշտօնական յայտարարութիւնները ո՛չ միայն կը վրդովեն գիտակից հայը, այլեւ կասկածի տակ կ’առնեն Ազգային Առաջնորդարանի   ծածուկ գործունէութիւնը, այլ խօսքով թափանցիկութեան բացակայութիւնը: Ի վերջոյ ազգային մշակութային հարստութիւններու պահպանումը կը մտահոգէ եւ կը մտատանջէ իւրաքանչիւր գիտակից հայ, անկախ իր դաւանական կամ քաղաքական պատկանելիութենէն:

            Ըստ Փօլ Կեթի Թանգարանի տնօրէն Թիմոթի Բօթց-ի (Timothy Potts), պաշտօնապէս յայտարարուած եւ արձանագրուած «համաձայնութեամբ» «երկու հակամարտ կողմերն ալ հաւասարապէս ուրախ են, որովհետեւ երկու կողմերն ալ շահաւոր են, տարբեր առումներով».

ա. Փօլ Կեթի Թանգարանը պաշտօնապէս կը յայտարարէ որ «Զէյթունի Աւետարան»-ին՝ Թորոս Ռոսլինի ձեռքով նկարազարդուած առաջին ութ էջերուն պաշտօնական իրաւատէրը Ազգային Առաջնորդարանն է:

բ. Փօլ Կեթի Թանգարանը, ինչպէս անցեալին, նոյնպէս եւ այսօր պիտի շարունակէ պահել իր հաւաքածոներուն մէջ «Զէյթունի Աւետարան»-ին՝ Թորոս Ռոսլինի ձեռքով նկարազարդուած առաջին ութ էջերը: Թէեւ պաշտօնական յայտարարութեան մէջ կը նշուի որ այդ փոխանցումը թանգարանին՝ պիտի կատարուի Յունուար 1, 2016 թուականին:

            Ինչպէս հայկական առածը կ’ըսէ. «այս փիլաւը տակաւին շատ ջուր կը վերցնէ»: Ազգային Առաջնորդարանի փաստաբանին ՝ Լի Պոյտ-ի (Lee Boyd) յայտարարութիւնը ո՛չ մէկ ձեւով համոզիչ է երբ հարցը իր բոլոր կողմերով իրաւական դաշտ իջնելէ ետք՝ դատավարութեան չներկայացաւ: Անգամ մը եւս կը մղուինք մտածելու թէ արդեօ՞ք փաստաբաններուն ձեռնտու էր համաձայնութեան գալ եւ ստանալ իրենց աշխատանքի «արդար» հատուցումը, նկատի ունենալով որ այդ գումարը պիտի վճարուէր  Փօլ Կեթի Թանգարանին կողմէ, ինչպէս պաշտօնական յայտարարութիւնը կը վկայէ: Պէտք կա՞յ աւելի խորհրդածութեան, թէ ի՞նչ կրնար պատահիլ եթէ դատական ճակատամարտը առաջ երթար հսկայական ծախսերով, եւ թէ ո՞վ պիտի վճարէր այդ ծախսերը: Մեր ընթերցողներուն կը թողունք այս մասին աւելի խորհրդածել եւ յանգիլ եզրակացութեան:

            Նոյնպէս, անարգական կը գտնենք «համաձայնութեան» պաշտօնական յայտարարութիւնը, երբ կ’ըսուի որ Փօլ Կեթի Թանգարանը մեր գանձերը աւելի լաւ կրնայ պահել: Հապա ո՞ւր մնաց արժանապատուութիւնը մեր հայրենիքի Ազգային Մատենադարանին, ուր վերջին հարիւրամեակին արդիական բոլոր միջոցներով խնամուած-պահուած են մեր հազարաւոր ձեռագիրները, որոնց շարքին է նաեւ նոյն ինքն «Զէյթունի Աւետարան»ը: Ո՞ւր մնացին արժանապատուութիւնը մեր այլ հաստատութիւններուն -–Երուսաղէմ, Վենետիկ, Վիեննա– ուր նոյնպէս պահուած են մեր հազարներու հասնող ուրիշ ձեռագիրները:

            Նոյնքան անարգական է նաեւ Ազգային առաջնորդարանի փաստաբանին՝ Լի Պոյտ-ի (Lee Boyd) սա յայտարարութիւնը. «Մեր գլխաւոր նպատակը այս ձեռագրի էջերը Փօլ Կեթի Թանգարանէն խլել չէր. ընդհակառակն կը հաւատանք որ թանգարանը լաւագոյնս խնամած էր զանոնք եւ տակաւին կը շարունակէ պահպանել ցուցադրելով զանոնք Հարաւային Քալիֆորնիոյ ստուար հասարակութեան, որուն մաս կը կազմեն նաեւ հայ ընտանիքներ»: Ա՛յսքան սոփեստութիւն եւ աճպարարութիւն՝ ո՛չ միայն անհադուրժելի է, այլեւ խի՛ստ դատապարտելի:

            Ու կը շարունակէ Լի Պոյտ, յատարարելով որ « մեր նպատակը ուշադրութիւն հրաւիրել էր եւ ցոյց տալ որ տակաւին անլոյծ եւ չաւարտած հարցեր կան որոնք տակաւին լուծումի կը կարօտին», ակնարկելով Ցեղասպանութեան տարիներուն կողոպտուած մշակութային գանձերուն:  «Ասիկա առաջին քայլ մըն էր մշակութային գանձերու վերականգնումին (restitution) եւ կը յուսամ որ վերջինը չ’ըլլար» : Որքա՜ն խղճալի եւ ամօթալի է նման մօտեցում մը մեր դարաւոր ազգային գանձերուն նկատմամբ:

            Հանրային արձանագրութիւն (public record) է որ նախ քան այս տխրահռչակ «համաձայնութիւնը», Ազգային Առաջնորդարանը կը պահանջէր $35 միլիոն տոլարի փոխհատուցում, սակայն՝ անհասկնալի պատճառներով հատուցումը վերածուեցաւ «մութ համաձայնութեան», որուն ծալքերուն մասին հաւանաբար պիտի կարողանանք աւելի մանրամասն գրել յառաջիկային՝ Յունուար 1, 2016 թուականէն ետք,  երբ պաշտօնապէս, դատարանային համաձայնութեամբ, «Զէյթունի Աւետարան»-ին՝ Թորոս Ռոսլինի ձեռքով նկարազարդուած առաջին ութ էջերը կրկին յանձնուին Փօլ Կեթի Թանգարանին:

            Այս տխրահռչակ «համաձայնութիւնը» արդարացնելու համար, յառաջ կը բերուի ա՛յն առարկութիւնը, որպէս թէ Փօլ Կեթի Թանգարանը յայտարարած է որ 1943 եւ 1952 թուականներուն տպագրուած յօդուածներուն մէջ [ո՞վ կամ որո՞նք են այդ յօդուածները գրողը կամ գրողները առ այժմ մեզի անծանօթ կը մնան] ցոյց կը տրուի որ հայ Եկեղեցին պաշտօնապէս տեղեակ էր թէ Մէսէչուսէց նահանգի մէջ ապրող հայ ընտանիքի մը մօտ կը գտնուէին «Զէյթունի Աւետարան»-ին՝ Թորոս Ռոսլինի ձեռքով նկարազարդուած առաջին ութ էջերը եւ սակայն ո՛չ ոք իրաւական քայլ մը առած էր զանոնք վերստանալու: Այս յայտարարութիւնը ո՛չ մէկ ձեւով կրնար նուազեցնել Ազգային Առաջնորդարանի պահանջատիրութեան հզօրութիւնը, որովհետեւ վերեւ յիշատակուած թուականներուն՝ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը հաստատուած ներկայացուցչութիւն իսկ չունէր Միացեալ Նահանգներու մէջ, այլ խօսքով՝ Կիլիկեան Թեմ գոյութիւն չունէր Միացեալ Նահանգներու մէջ 1957-էն առաջ, եւ հետեւաբար՝ Փօլ Կեթի Թանգարանին մարտահրաւէր պատճառաբանութիւնը ո՛չ մէկ դրական արդիւնքի կրնար հասնիլ:

            Վերեւ յիշատակուած բոլոր բացատրութիւններու լոյսին ներքեւ, մենք չենք համոզուած որ Ազգային Առաջնորդարանը իրաւունք ունէր նման տխրահռչակ համաձայնութիւն կնքելու Փօլ Կեթի Թանգարանին հետ: Չմոռնանք յիշատակելու այստեղ այն բացարձակ ճշմարտութիւնը թէ, ինչպէս Կարօ Արմէնեան վերջերս  յայտարարեց, մեր սրբութիւնները անձնական սեփականութիւններ չեն: Այս պարագային ալ նոյնը բարձրաձայն պէտք է կրկնել եւ յայտարարել՝ թէ մեր մշակութային գանձերուն իրաւատէրը մենք ենք, այսինք հայ ժողովուրդը եւ ո՛չ թէ կրօնական եւ կամ աշխարհական հաստատութիւն մը. արդարեւ՝ պէտք է ըլլանք հաշուետու եւ թափանցիկ՝ մեր բոլոր գործառնութեանց մէջ:

Թուրք պետութիւնն ու  ժողովուրդը, պատասխանատու են

                                         գաղթականներու դիմագրաւած դժուարութեանց համար,

                                                               ուր շատեր իրենց կեանքն ու ընտանիքները կորսնցուցին:

                                                                                     (ՓրոֆեսորԱյհան Գայա –Պիլկի Համալսարան)

Այս անշնչացած մարմիններուն   սրտաճմլիկ, ողբերգական նկարներուն ի տես, –մէկը ջրամոյն, միւսը՝ սովամահ,– ինչպէս՞ կարելի է չողբալ մարդկային անարդարութիւնը: 2 Սեպտեմբեր 2015 թուականին տեղի ունեցած ողբերգական դէպքին, փոքրիկն Այլան Քըրտիի ջրամոյն եղած անշնչացած մարմինը հասած էր Թուրքիոյ հարաւ-արեւելեան միջերկրականեան Պոտրում քաղաքի Աքեարլար  ծովափը: Թուրք մամուլը փորձեց զանազան սրտամորմոք նկարներով արթնցնել մարդկութեան՝ նամանաւանդ Եւրոպական պետութիւններուն խիղճը: Կրնա՞ք երեւակայել նման հակասական երեւոյթ մը — բարբարոս պետութիւն մը որ առանց խղճահարութեան խողխողեց մէկ ու կէս միլիոն անօգնական հայ ժողովուրդը, արմատախիլ ընելով զայն իր հազարամեայ պապենական հայրենիքէն, կը փորձէ արթնցնե՜լ մարդկութեան խիղճը:

            Առաջին նկարին հեղինակը Տողան Նիւզ Էճընսիի (Doğan News Agency) աշխատակից խմբագիրներէն Նիլիւֆէր Տէմիրն է (Nilŭfer Demir), որ վերջերս իր հարցազրոյցին մէջ այսպէս արտայայտուեցաւ. «խոր ցաւ զգացի նկարահանած ատենս եւ ուզեցի որ աշխարհ նոյն այդ ցաւը զգայ»: Նիլիւֆէրին պէտք է հարց տալ թէ արդեօք ի՞նչ ցաւ պիտի զգար եթէ նկարահանած ըլլար երկրորդ նկարը, որ հայ քրիստոնեայ սովամահ մանուկի մը նկարն է, եւ ի՞նչ պիտի ուզէր ընել մարդկութեան խիղճը արթնցնելու համար: Թէ ե’կ վարդապետ եւ մի’ խենթանար…….

            Ուրիշ Թուրք մամլոյ աշխատակից մը՝ Պէլկին Ագաթլան, Տէյլի Նիւզ-ի (Daily News) մէջ կը նկարագրէ թէ ի՜նչ ահաւոր ողբերգական ապրումներ ունեցած են զինուորները, երբ հասած են ծովեզերք եւ տեսած մանուկին անշնչացած մարմինը, եւ ներկայ զինուորներէն մէկը կը վկայէ թէ այս տխուր տեսարանը յիշեցուցած է իր հարազատ զաւակը: Կատակերգութի՞ւն թէ ողբերգութիւն:  Ո՞ւր էր այդ թուրք զինուորին խիղճը երբ իր արենակիցը եաթաղանով պատռեց հայ մօր արգանդը եւ դուրս հանեց չծնած փոքրիկը եւ զայն գնդակի նման նետեց սովահար շուներուն առջեւ:

            Իսկ կատակերգութեան գլուխ գործոցը, ըստ թուրք նախագահական պալատի խօսնակին, նախագահ Էրտողանի հեռաձայնային յայտարարութիւնն էր երբ ան կը խօսէր ծովամոյն եղած մանուկին հօր՝ Ապտիւլլա Քուրտի-ի հետ. « Երանի՜ մնայիր մեր հիւրը եւ չփորձէիր հարազատներդ տանիլ օտար երկիր:  Այդ երկու ծովամոյն երախաները, որքան քուկդ՝ նոյնքան ալ մեր երախաներն էին, եւ կինդ՝ մեր քոյրը»: Կրնա՞յ ըլլալ որ նոյն ապրումները պիտի ունենար տեսնելէ ետք երկրորդ նկարը եւ յայտարարէր. «Երանի՜  մնայիք ձեր պապենական հողերուն վրայ եւ շէնցնէիք երկիրը ինչպէս հազարաւոր տարիներ ձեր նախահայրերը շէնցուցին»: Ո՜հ ինչ անարդարութիւն եւ հեգնանք…….

            Մինչ անդին՝ որքա՛ն մարդկային է մօտեցումը փրոֆեսոր Այհան Գայայի, որ ի տես տասնեակ հազարաւոր գաղթականներու հոսքին Թուրքիոյ ճամբով դէպի Եւրոպա՝ կը յայտարարէ. «Ընկերութիւնը ընդհանրապէս կը զուգորդէ, կը նկարագրէ գաղթական բառը որպէս ներհոսում, գրաւում, ասպատակութիւն եւ ողողում: Բոլոր այս բառերը կը գործածուին ընդհանրապէս երբ կը նկարագրենք բնութեան արհաւիրքները: Դժբախտաբար նման նկարագրումներ մեզի մոռցնել կու տան որ հարցը՝ մարդ արարածին հետ է, որ կը փախչի իր երկրի դժուարութիւններէն եւ դժբախտութիւններէն եւ կը փորձէ ապահով վայրի մը մէջ ապագայ մը գտնել իր ընտանիքին համար: Ի վերջոյ մարդ արարածը թիւ մը չէ, եւ որքան ատեն որ զիրենք նկատի կ’ունենանք որպէս թիւ՝ այդքան անմարդկային վարկանիշ կու տանք անոր, ինչ որ զիս կը սարսափեցնէ»: Ահաւասիկ՝ մի՛ւս թուրքը……

            Դժբախտաբար այս է մարդոց մօտեցումը գաղթականներու նկատմամբ, ըլլան անոնք քաղաքագէտներ, մամլոյ գրիչներ, ակադեմականներ կամ մասնագէտներ, որոնք իրենց բաժինը կը բերեն գաղթական մարդ արարածը  ապամարդկայնացնելու (dehumanize), որովհետեւ զայն կը նկատեն վտանգ մը իրենց երկիրներու ընկերային-տնտեսական եւ հասարակական ապահովութեան համար:

            Պատմութեան ընթացքին նկատած ենք Թուրք պետութեան երկչոտ քաղաքականութիւնը նամանաւանդ անոնց նկատմամբ որոնք տարբեր են իրմէ՝  կրօնական, մշակութային եւ ցեղային գետնի վրայ: Եւ այս երեւոյթը չի վերաբերիր միայն գաղթականներուն որոնք Թուրքիա կ’ապաստանին, այլ նաեւ՝ փոքրամասնութիւններուն (Հայ,Յոյն, Ասորի,Ալէվի, Քիւրտ, Զազա, Չէրքէզ): Թուրք պետութեան քաղաքականութիւնը եղած է միշտ թշնամի, անհանդուրժող  ըլլալ բոլոր անոնց՝ որոնք տարբեր են իրենց ցեղային, կրօնական եւ մշակութային պատկանելիութեամբ:

            Ի՜նչ խղճի եւ ի՜նչ արդարութեան մասին կը խօսին թուրքը ժողովուրդը եւ մանաւանդ թուրք պետութիւնը: Ամէն բանէ առաջ մարդ պարտաւոր է ի՛ր խիղճը արթնցնել՝ ուրիշին խիղճը արթնցնելէ առաջ, եթէ կը փափաքի այս անցաւոր կեանքը վերածել դրախտային ճամբորդութեան մը դէպի յաւիտենականութիւն:

Իմ լուծս առէք դուք ձեր վրայ եւ ինձմէ սորվեցէք,

թէ հեզ եմ եւ խոնարհ եմ սրտով,

ու ձեր ներքին խաղաղութիւնը պիտի գտնէք դուք:

Որովհետեւ քաղցր է իմ լուծս, եւ բեռս թեթեւ:

Մատթ. ԺԱ. 29

                Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ հովուապետը՝ Ֆրանսիս Պապ, անցեալ Կիրակի օր, նկատի ունենալով գաղթականներու դիմակալած անմարդկային դժուարութիւններն ու դժբախտութիւնները, Ս. Պետրոսի Հրապարակին վրայ հազարաւոր ուխտաւորներու ներկայութեան կոչ ուղղեց ամբողջ Եւրոպայի տարածքին կաթողիկէ բոլոր համայնքներուն, վանքերուն եւ կուսանոցներուն, որպէսզի իրենց առաքելութեան եւ ծառայութեան մեծագոյն օրինակը հանդիսանայ Մայր Թերեզան, որ հոգաց եւ խնամեց Հնդկաստանի լքեալներն ու աղքատները. «Այսօր տասնեակ հազարաւոր անօգնական գաղթականներ կը փորձեն փախչիլ իրենց երկիրներէն, ուր միայն կայ մահ, տառապանք եւ անօթութիւն: Այսօր անոնք նոր յոյսերով ճամբայ ելած են դէպի նոր կեանք: Աստուածաշունչը մեզի կը յորդորէ ըլլալ կարեկցող անկեալներուն, լքեալներուն, ու յոյս ներշնչել անոնց»:

            Համամարդկային քրիստոնէական իր կոչին գործնական քայլերը արդէն տեսած էինք նախապէս: Քահանայապետը կը հաւատայ այն վեհ սկզբունքին, թէ «պէտք է իրագործել, կատարել՝ այն ինչ որ կը քարոզենք»: Վատիկանի աւագ խօսնակին՝ Հայր Չիրօ Պէնէտէթթինի-ի ( Rev. Ciro Benedettini) համաձայն, արդէն Վատիկանի մէջ ստեղծուած են հանրային ձրի բաղնիքներ անտունիներու համար, ինչպէս նաեւ ձրի վարսավիրանոցներ եւ այլ յարակից բարեսիրական ծառայութիւններ, եւ այս բոլորը՝ Վատիկանի անմիջական հսկողութեան տակ: Կարելի՞ է չնախանձիլ….

            Կարտինալ Անճէլօ Պակնասքօ-ի (Cardinal Angelo Bagnasco) համաձայն, կարելի պիտի ըլլայ պատստպարել 108,000 գաղթականներ Եւրոպայի տարածքին գտնուող 27,000 ծուխերու մէջ, եւ «կը յուսանք իրականութեան վերածել մեր այս փափաքը, որովհետեւ մեր կարելիութեան սահմաններուն մէջ է այդ»,– կը յայտարարէ կարտինալը, որ շուտով կը պատրաստուի ներկայացնել այս առաջարկը յաջորդ Եպիսկոպոսական Ընդհանուր Ժողովին, որուն նախագահն  է երկար տարիներէ ի վեր:

            Հիմա հարց տանք մեր ընթերցողներուն. մեզի ի՞նչ կը պակսի նման քայլի մը դիմելու, երբ աւելի կամ նուազ չափով դէմ յանդիման կը գտնուինք այսօր մեր սուրիահայ գաղթական եղբայրներուն եւ քոյրերուն տագնապալի վիճակին առջեւ, որ այդքան խոր մտահոգութիւն կը պատճառէ համասփիւռ հայութեան: Բարեբախտաբար, լիբանանահայ գաղութը, որ երկար տարիներ ճաշակած էր քաղաքացիական պատերազմի արհաւիրքները, անվարան իր ձեռքը երկարեց տագնապահար սուրիահայութեան իր կարելիութեան սահմաններուն մէջ, հասնելու անոնց հասարակական-ընկերային կարիքներուն, մեղմացնելու եւ թեթեւցնելու անոնց ցաւերը:  Նոյնը ըրաւ նաեւ ամերիկահայ գաղութը, յառաջացնելով բոլոր հոսանքներէ բաղկացած սուրիահայութեան օժանդակող մարմին մը:

            Սակայն, բացի վերեւ նշուածէն, անհրաժեշտ է ստեղծել համազգային զօրաշարժ՝ որուն առաջին կարգին վրայ պէտք է կանգնի Հայց, Առաքելական եկեղեցին, այս պարագային առաջին հերթին՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը: Նոյն այս նպատակին մասնակից պէտք է դառնան եւ ներգրաւուին այս ազգօգուտ աստուածահաճոյ աշխատանքին մէջ  Հայաստանի պետութիւնը եւ բարեսիրական մեր բոլոր կազմակերպութիւնները, մասնաւորաբար Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւնը իր նիւթական լայն կարողութիւններով, առանց դաւանական եւ քաղաքական պատկանելիութեան խտրականութեան:

            Դժբախտաբար տակաւին՝ Միջին Արեւելքի քաղաքական մօտալուտ հորիզոնին վրայ յուսադրիչ երեւոյթներ չկան յայտարարելու, որ սուրիահայութեան տագնապը իր աւարտին հասած է: Հակառակ այս ճշմարիտ իրողութեան, պէտք է մտածել նաեւ վերաշինութեան աշխատանքներու մասին, որովհետեւ սուրիահայ գաղութը հայաստանամերձ պատմական գաղութ մըն է, որ տարիներու ընթացքին տուած է որակաւոր մարդոյժ մեր հայապահպանման բոլոր ծառայական աշխատանքներուն մէջ:

            Նկատի ունենալով սուրիահայութեան բազմակողմանի կարիքները որոնք անմիջական լուծումի կը կարօտին, կ’առաջարկեմ հետեւիլ Կաթողիկէ Քահանայապետին համամարդկային կոչին.-

1. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Անթիլիասի վանքը, ուր սակաւաթիւ միաբաններ կ’ապրին (մեծաւ մասամբ Պիքֆայայի ամառանոցն են, ուր կան նաեւ շա՜տ ազատ սենեակներ), վերածել մասամբ մը բնակութեան կեդրոնի՝ անտուն սուրիահայութեան, հոգ չէ թէ ըլլան անոնք մի քանի տասնեակ ընտանիքներ: Օգնութեան առաջին ճշմարիտ օրինակը պէտք է տայ քարոզողը:
2. Իւրաքանչիւր Հայ ընտանիք արժամապէս հիւրընկալէ սուրիահայ մը, թէկուզ ո’չ ազգական: Այս արհաւիրքին առջեւ բոլորս ալ նոյն ճակատագրին դատապարտուած ազգակիցներ ենք:
3. Զմմառի վանքի հսկայ տարածութեան վրայ չբնակուած սենեակները տրամադրել մեր սուրիահայ գաղթական եղբայրներուն եւ քոյրերուն:
4. Իւրաքանչիւր Հայ Եկեղեցի, առանց դաւանական խտրութեան հիւրընկալէ առ նուազն մէկ սուրիահայ ընտանիք:
5. Արտասահմանեան մեր բոլոր ծխական գաղութները (Էջմիածին, Անթիլիաս) իրենց նիւթական մասնակցութիւնը կը բերեն նուիրահաւաքներուն: Բայց այդ բոլորը բաւական չեն սուրիահայութեան ծովածաւալ կարիքներուն հասնելու համար: Անհրաժեշտ է յստակ կերպով որդեգրել ընտանիք մը կամ ընտանիքներ:
6. Լիբանանէն եւ Սուրիայէն երկու քայլ անդին գտնուող Մելքոնեան Կրթական Հաստատութեան շէնքերը ժամանաւորակապէս անյապաղ բանալ սուրիահայ գաղթականներուն առջեւ, եւ դպրոցը վերածել գաղթականական կեդրոնի, ցնոր տնօրինութիւն:

            Ահաւասիկ հայութեան առջեւ ծառացող ճգնաժամային պարտաւորութիւններ, որոնց լրջութեան պէտք է անդրադառնալ եւ մեր առաւելագոյն աջակցութիւնը ցուցաբերել: Ի վերջոյ մեր այս բոլոր դժբախտութեանց ետին կը կանգնի Սուլթան Համիտներու հարազատ որդի եւ ժառանգորդ Թուրք պետութիւնը, որ ցեղասպանութիւն գործադրելէ ետք տակաւին կը փորձէ իր եաթաղանէն մազապուրծ ազատած, անապատներու կիզիչ արեւուն տակ հալած ու մաշած հայու բեկորներուն վերջին մասնիկն անգամ արիւնաքամ դարձնելով՝ հայաթափ ընել իր երկրին սահմանամերձ բոլոր վերակենդանացեալ Հայ գաղութները:

            Բոլոր ժամանակներէ աւելի, պարտաւոր ենք ունենալ յանձնառու կեցուածք, բարձր հասկացողութիւն ցուցաբերելով մեր առջեւ կանգնող հասարակական-ընկերային եւ տնտեսական բոլոր հարցերուն հանդէպ ճգնաժամային այս պահուն, եւ միշտ ըլլալ հաշուետու եւ թափանցիկ մեր գործունէութեան մէջ, կարենալ ապահովելու համար համասփիւռ հայութեան վստահութիւնն ու գնահատանքը:

            Կատարենք ինչ որ կը քարոզենք……

            Ամէն Անգամ որ մամուլին մէջ նման համագումարի մը մասին կը կարդամ, –այս վերջինը տեղի ունեցաւ 2-3 Սեպտեմբեր 2105-ին Աթէնքի մէջ,– նոյն վրդովմունքը կ’ունենամ եւ հարց կու տամ ինքզինքիս. այս ժողովները, որոնք տարիներէ ի վեր կը գումարուին զանազան վայրերու մէջ, ի՞նչ կապ ունին իրականութեան հետ եւ ո՞րքան իրենց նպաստը կը բերեն իսկական համագոյակցութեան ամրապնդման:

            Ամէն բանէ առաջ անհրաժեշտ է յիշեցնել մեր ընթերցողներուն, որ խնդրոյ առարկայ համագումարը կազմակերպուած էր Սէուտական Արաբիոյ Ապտալլա թագաւորին՝ 2012 թուականին հաստատած միջկրօնական երկխօսութիւնը զարգացնելու կոչուած կեդրոնին կողմէ: Բացարձակապէս հակառակ չենք երկխօսութեան, եւ սակայն չենք կրնար չյայտնել մեր զարմանքն ու վրդովմունքը երբ նման վսեմ գաղափարախօսութիւն հետապնդող համագումար մը կազմակերպուած ու հոգացուած է երկրի մը կողմէ՝ ուր ո’չ մէկ քրիստոնէական եկեղեցի գոյութիւն ունի եւ ո’չ ալ կրնաս կառուցանել, ուր ոտնակոխոխուած են մարդկային իրաւունքներու  (Human Rights) առ հասարակ բոլոր կանոնները, եւ ուր կը տիրապետեն միայն բռնակալութիւնն ու բռնատիրութիւնը: Երկիր մը որ կը ֆինանսաւորէ ծայրայեղական իսլամները, որոնք մինչեւ այսօր քանդեցին եւ կողոպտեցին տասնեակ եկեղեցիներ, առեւանգեցին, բռնաբարեցին, գլխատեցին  եւ զանազան չարչարանքներով սպաննեցին քրիստոնեաներ՝ յանուն Իսլամ կրօնի:

            Այս բոլորին քաջատեղեակ ըլլալով, ի՞նչպէս կարելի է հաւատալ որ նոյն ինքն Սէուտական Արաբիան միջ-կրօնական նման երկխօսութիւն զարգացնելու համար համագումարներ կը կազմակերպէ: Կրնա՞յ ըլլալ որ չենք տեսներ այս բոլորը, եւ կամ կը տեսնենք՝ սակայն կը փորձենք մեր գլուխը աւազին մէջ թաղել: Այո՛, Սուէտական Արաբիան առանձինն չէ ծայրայեղականները հոգալու աշխատանքին մէջ, այլ անոր կ’ընկերակցին ա՛յլ արաբական երկիրներ, ինչպէս նաեւ, դժբախտաբար, «քրիստոնեա՜յ» կոչուած եւրոպական պետութիւններ:

            Զիրար հակասող այս երեւոյթները մեզի խորապէս պէտք է մտածել տան թէ այս բոլորը կը կատարենք յուսհատական մեր գոյավիճակի՞ն որպէս արդիւնք, թէ ոչ՝ իսկապէս կը հաւատանք որ այս համագումարները վերջապէս կրնան առողջ եւ շինիչ մթնոլորտ մը ստեղծել համագոյակցութեան, որուն նշոյլն անգամ չ’երեւիր այս օրերուն Միջին Արեւելքի քաղաքական հորիզոնին վրայ, երբ ամէն օր առանց բացառութեան նոր սպանութիւններ տեղի կ’ունենան յանուն Իսլամ կրօնի: Չենք փափաքիր յոռետեսութեամբ մօտենալ հարցին, եւ սակայն չենք ալ փափաքիր ինքնախաբէութեամբ օրօրուիլ եւ փայլուն ապագայի մը երազները հիւսել:

            Արդեօ՞ք պէտք է յիշեցնել Իսլամ պետութիւններուն ու ժողովուրդին, թէ Միջին Արեւելքը ծննդավայրն է Քրիստոնէութեան, նոյնիսկ նախ քան իսլամութեան՝  պատմութեան թատերաբեմին վրայ յայտնուիլը,  եւ այս երկու միաստուածեան կրօնները միասին ապրած են ու անոնց համագոյակցութիւնը տիրապետող ներկայութիւն եղած է տարածաշրջանի հազարամեայ պատմութեան ընթացքին. միթէ պատմութեան նո՞ր է որ պիտի ծանօթանան: Ի՞նչպէս կարելի է մշակել համապարփակ մարտավարութիւն՝ դիմագրաւելու համար ներկայ ընկերութեան այս չարիքները երբ գերպետութիւններու շահերուն, –քաղաքական եւ ֆինանսական,– հակոտնեայ մարտավարութիւններ պիտի ցցուին մեր ջանքերուն դէմ, որովհետեւ մեր քրիստոնէական գոյակցութեան հրատապ հարցը ո’չ մէկ արժէք ունի եւ կրնայ ուենալ անոնց համաշխարհայնացած մեծ հաշիւներուն մէջ:

            Եւ վերջապէս, բացի Վատիկանէն, արդեօք որեւէ պաշտօնական յայտարարութիւն կարդացի՞նք միջազգային մամուլին մէջ, այն մասին թէ գերպետութիւններ ահազանգ հնչեցուցին որ քրիստոնեաներ կը խողխողուին Միջին Արեւելքի մէջ յանուն Իսլամ կրօնի, եւ թէ անհրաժեշտ է զօրաշարժի ենթարկել բոլոր քրիստոնեայ պետութիւնները,  փրկելու իրենց քրիստոնեայ եղբայրներն ու քոյրերը: Ո’չ մէկ նման յայտարարութիւն: Եւ պատմութիւնը մի’շտ կը կրկնուի. կարծես երէկ էր տակաւին երբ քրիստոնեայ Հայ ժողովուրդը անմարդկային սպանդի ենթարկուեցաւ յանուն քրիստոնէութեան, եւ եւրոպական պետութիւններ սառն արիւնով դիտեցին մեր ջարդը ու իրենց անտարբերութեամբ մեղսակից դարձան ցեղասպանութեան:

            Կը յիշէ՞ք 1974-ի Թուրք պետութեան երկրորդ յարձակումը Կիպրոս կղզիին վրայ, ուր թրքաբարոյ կերպով սպաննուեցան աւելի քան 25,000 քրիստոնեայ Յոյներ (հայեր ալ մեծ կորուստներ ունեցան), մինչ մի քանի փարսախ անդին Միջերկրականեան ծովուն մէջ կայք հաստատած Ամերիկեան նաւատորմը կը դիտէր այս արհաւիրքները, սառնարիւնութեամբ եւ անտարբերութեամբ: Ո՞ւր էիր արդարութիւն….

            Համագումարներու մէջ ընդունուած եւ կատարուած  ընդհանուր յայտարարութիւնները կ’արժեն միայն ա՛յն թուղթը՝ որուն վրայ արձանագրուած են այդ յայտարարութիւնները, մինչեւ այն ատեն որ անոնք չեն իրագործուիր արդարօրէն Արեւելքի քրիստոնեայ ժողովուրդներու ամէնօրեայ կեանքին մէջ: Խօսքերը կը ցնդին, գործն է յաւերժական: Մահամերձ քրիստոնեայ Միջին Արեւելքի ժողովուրդը անկասկած որ պէտք ունի իսկական համագոյակցութեան մարտավարութեան, եւ ո’չ թէ սին յայտարարութիւններու:

            Ինքնախաբէութիւնը առաքինութիւն չէ……

Խոր ցասումով եւ զայրոյթով դիտեցի Facebook-ի վրայ արձանագրուած տեսաներիզը https://www.facebook.com/100004978396212/videos/517432198432722/ որ անգամ մը եւս զիս կը տանի դէպի 1967-ի Միջին Արեւելքի նախապատերազմեան օրերը, երբ միաբանակից եղբայրներուս  հետ մեկնած էի Երուսաղէմ՝ օրուան պատրիարք Եղիշէ Արք. Տէրտէրեանի հրաւէրով, մասնակցելու եկեղեցական արարողութեանց: Երկու այցելութեանց պարագային, Ծննդեան եւ Ս. Յարութեան տօներուն, զարմանքս մեծ եղաւ երբ եկեղեցական հոգեպարար արարողութիւններու ընթացքին յանկարծ քաշկռտուք ու ապա բռնցքամարտ սկսաւ եկեղեցւոյ մէջ, երբ Պատրիարք սրբազան հօր կողքին կանգնած կ’առաջնորդէի աջակողմեան դպրաց դասը:

            Քաշկռտուքն ու բռնցքամարտը մանրամասն կերպով նկարագրել՝ անհրաժեշտ չեմ  համարեր կենսական այս պարագային, պարզապէս չխախտելու հաւատքը բոլոր անոնց, որոնք ուխտագնացութիւն ծրագրած են դէպի Աստուածորդոյն ծննդավայրը, քալելու Անոր ոտնահետքերով եւ վերանորոգուելու Յարութեան եւ Համբարձման խորհուրդով:

            Ի՞նչն է զարմանալին, որ յիսուն տարիներ ետք տակաւին կը շարունակուին այս բռնցքամարտերը Ս. Յարութեան տաճարին մէջ ի ներկայութեան քրիստոնեայ աշխարհի հաւատացեալներուն եւ բոլոր անոնց՝ որոնք կրնան այս տխուր պատկերները դիտել իրենց համակարգիչին վրայ: Եւ մենք, որպէս «հպարտ» քրիստոնեաներ (որովհետեւ քրիստոնէութիւնը ընդունած ենք որպէս պետական կրօնք բոլոր ազգերէ առաջ), տակաւին կը դիտենք այս բոլորը սառն անտարբերութեամբ եւ չենք փափաքիր լուծում մը որոնել այս ո’չ քրիստոնէավայել կռիւները սանձելու՝ եղբայրական հասկացողութեամբ:

1. Այժմ որ Իսրայէլի պետութեան մէջ ունինք պաշտօնական Հայկական Դեսպանատուն, ինչպէ՞ս կարելի է թոյլ տալ նման ալեկոծումներ երբ բացայայտօրէն կը տեսնենք հրեայ ոստիկանութեան կողմնակցութիւնը, եւ չյանգիլ ա՛յն եզրակացութեան թէ արդեօ՞ք կաշառուած են:
2. Ո՞ւր են մեր նուիրապետական Աթոռներու գահակալները: Ըսելիք չունի՞ն: Ե՞րբ պիտի կարենանք մեր անհատական հաշիւներն ու շահերը մէկդի դնել եւ աշխատիլ մեր ազգային հաւաքական շահերուն համար: Այս թերացումները դատապարտելի են, որովհետեւ գիտակցաբար ձեռք չենք երկարեր մեր Ս. Աթոռին եւ որոնել արմատական լուծումներ:
3. Ի՛նչ ալ ըլլան պատճառները այս անախորժ ու դատապարտելի կռիւներուն, պէտք է անյապաղ լուծումներ գտնեն երկու կաթողիկոսները, միջամտելով Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Աթոռի քաջարի եւ յանդուգն պատրիարք Տիմոթէոսին մօտ, որպէսզի եղբայրական հասկացողութեամբ վերջ տրուի այս տխուր կացութեան:
4. Իսկ եթէ Տիեզերական Աթոռի իրաւասութեան տակ չէ Երուսաղէմի Յունաց Աթոռը, այդ պարագային անհարաժեշտ է գտնել իսկական պատկան մարմինը եւ կամ մարմինները վերջ տալու այս անախորժ կռիւներուն:
5. Ո՞ւր է մեր հայրենի պետութիւնը, որ թէեւ կը փորձէ ինքզինք անկախ   հռչակել եկեղեցական հարցերէ (Պետութեան եւ Եկեղեցիի բաժանում), սակայն այս պարագային եկեղեցական տագնապը քաղաքականացած է եւ խաղաքարտը դարձած է Իսրայէլեան պետութեան: Չմոռնանք յիշեցնելու որ Հայաստանի պետութիւնը իր կապերը այնքան սերտացուցած եւ ամրացուցած է Յունաստանի հետ, որ նոյնիսկ ռազմական փորձեր կը կատարեն միասին:
6. Պէտք կա՞յ յիշեցնելու մեր Յոյն եղբայրներուն, որ մենք Հայերս՝ դարերու ընթացքին որքան կայսրեր տուած ենք Բիւզանդական գահուն եւ որքա՜ն կռուած ենք կողք կողքի հիւսիսէն եկող հրոսակներուն դէմ:
7. Պէտք կա՞յ յիշեցնելու մեր Յոյն եղբայրներուն որ դարերու ընթացքին ենթարկուած ենք նոյն ճակատագրին եւ այսօր մեր դատերը միացուցած կը պայքարինք հասարակաց թշնամիին դէմ:
8. Ո՞ւր են մեր աւանդական կուսակցութիւնները: Ըսելիք չունի՞ն երբ իրենց եղբայրակիցները, հազիւ մի բուռ, կը պայքարին հրէշներու դէմ, պահպանելու համար դարերու ընթացքին մեզի աւանդ թողուած կալուածներն ու մշակութային գանձերը, որոնք հետզհետէ, համրաքայլ կորստեան դատապարտուած են:
9. Եւ վերջապէս չմոռնանք յայտնելու որ Երուսաղէմի Ս. Յակոբեանց վանքը ո’չ միայն սրբատեղի է, այլեւ ազգային գանձ որ կը հմայէ այցելող ուխտաւորները իր փառահեղ պատմութեամբ, եւ Հայ անունը կը ծանօթացնէ համայն մարդկութեան:

ԵՐԲ՞ ՊԻՏԻ ԱՐԹՆՆԱՆՔ……

Անհրաժեշտ է իրապաշտ ըլլալ երբ խնդիրը կը վերաբերի քրտական հարցին: Դիտեցէք այսօրուան Թուրքիոյ Հանրապետութեան քարտէսը եւ պիտի տեսնէք որ մեր հազարամեայ պապենական հողերուն վրայ (Արեւմտահայաստան) կ’ապրին աւելի քան 15 միլիոն քիւրտեր (եթէ ոչ աւելի), որոնց անբաժան մէկ մասնիկն են նաեւ՝ քրտացած մեր հայազգի եղբայրներն ու քոյրերը , որոնք կամայ-ակամայ ենթարկուած են իմացական-հոգեբանական եւ շատ յաճախ ֆիզիքական ցեղասպանութեան եւ հետեւաբար պարտադրուած` թաքուն ապրելու:

            Մուսթաֆա Քեմալ-ի նորահաստատ հանրապետութիւնը քիւրտերուն կատարած «ազնիւ գործի մասնակցութեան,» այլ խօսքով՝ հայոց ցեղասպանութեան իրենց գործօն մասնակցութեան դերին համար՝ զիրենք վարձատրեց որդեգրելով քրտական անընդմէջ եւ շարունակական բնաջնջումի քաղաքականութիւնը:  Քիւրտերը որոնք կը կարծէին եւ կամ կ’երազէին տիրանալ որոշ ինքնավարման եւ անկախութեան, երբեք չէին ակնկալեր որ պիտի դառնային յաջորդ ցեղասպանութեան թիրախը:

            Տէրսիմի Զազա-Ալեւիական ապստամբութիւններուն որպէս հետեւանք, Քեմալական կառավարութիւնը տասնեակ հազարաւոր քիւրտեր ջարդեց, որոնց մէջ կային նաեւ քրտացած թաքուն հայեր: Եւ տակաւին, աւելի ետք, Իսմէթ Ինէօնու-ի իշխանութեան օրով, ցեղային-կրօնական փոքրամասնութիւններու հանդէպ կիրարկուած պարտադիր հարկային օրէնքը (ունեւորութեան հարկ-Վարլըք Վէրկիսի), անգամ մը եւս եկաւ հարուածելու իսլամացած հայութեան բեկորները: Հարկային այս անհեթեթ օրէնքի դաժան գործադրութեամբ, բռնի կրօնափոխութեան նոր ալիք մը յառաջացաւ:

             Յաջորդաբար՝ Ճելալ Պայար-ի նախագահութեան եւ Ատնան Մենտերէս-ի վարչապետութեան շրջանին, հակահայ եւ հակայոյն բռնարարքներուն զոհ դարձան նաեւ պատմական Արեւմտահայաստանի «թաքուն» հայերը: Միայն 1984 թուականէն սկսեալ Ապտիւլլա Օճալան-ի (Աբօ) ղեկավարութեամբ սկսած զինեալ պայքարը նոր երանգ տուաւ քրտական դատին, եւ սակայն պատճառ դարձաւ որ թուրք պետութիւնը երեք միլիոն քիւրտ բնակչութիւն տեղահան ընէ արեւելեան նահանգներէն: Թուրքական պաշտօնական արխիւներու համաձայն, 2400 գիւղ եւ 1500 գիւղակ ամբողջութեամբ պարպուեցան քրտաբնակ ժողովուրդէն:

            Կասկածէ վեր է որ պատմական Արեւմտահայաստանի մէջ ապրող քիւրտերուն այս զարթօնքը իր անդրադարձը պիտի ունենար նաեւ թաքուն հայերուն վրայ: Ահաւասիկ գլխաւոր պատճառներէն մէկը խեղաթիւրուած ճշմարտութեան, երբ կը կարդանք թուրքական մամուլին մէջ որ քրտական զինեալ պայքարի մարտիկներուն մեծամասնութիւնը ծպտեալ հայեր են: Թուրք պետութիւնը եկած է այս եզրակացութեան՝ քննելէ ետք կարգ մը զոհուած մարտիկներու դիակները, եւ այնտեղ նկատած է որ անոնցմէ շատեր չեն թլփատուած, եւ հետեւցնելով՝ յայտարարած է թէ անոնք ծպտեալ հայեր են, որոնք կ’ուզեն վերականգնել իրենց «երազային հայրենիքը»:

            Այնքան յառաջ գացին թուրքական քաղաքականութեան պաշտօնական մեկնաբանութիւնները, որ նոյնիսկ «Մէյտան» թերթին մէջ կը կարդանք  որ «քրտական հարց գոյութիւն չունի, այլ միայն կայ հայկական հարց»: Աւելի «շնորհալի», չըսելու համար ծիծաղելի, յայտարարութիւններ կատարեց նաեւ թուրք պատմաբան Հալաճօղլուն որ կը պնդէր թէ ՔԱԿ-ի ահաբեկչական խումբերու անդամները, բոլորն ալ հայկական ծագում ունին: Հալաճօղլու կը պնդէ թէ ո’չ միայն քրտական դատի գործիչներէն Սըրրը Սաքըք հայ է, այլեւ՝ Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան (ՔԱԿ) ահաբեկչական կազմակերպութեան անդամներուն 80 տոկոսը հայ է ու կ’եզրափակէ ըսելով. «Անոնք թուրքական անուններ եւ մասնաւորաբար թուրքական մականուններ առնելով, իրենք զիրենք թաքցուցած են»: Հեգնա՞նք….

            Անհրաժեշտ չենք գտներ աւելի մանրամասնելու թուրք մամուլին մէջ լոյս տեսած ամբաստանութիւններու, կեղծ մեղադրանքներու եւ կեղծիքներու հսկայ թիւով յայտարարութիւնները, ուր մանրամասնօրէն եւ անուններով կը նշուին ՔԱԿ-ի գործօն ղեկավարներ որոնք հայկական ծագում ունին, նամանաւանդ Տիգրանակերտի շրջանէն – Կարպիս Ալթինօղլու, Ռազմիկ Յակոբեան, Սիմոն Կոստանեան, Արմենակ Պաքարճեան (ճանչցուած նաեւ որպէս Օրհան Պաքիր), Նուպար Եալիմ (սպաննուած Ամսդերտամի մէջ, թուրք գաղտնի սպասարկութեան կողմէ 1982-ին), Մանուէլ Տէմիր (զոհուած Պոլսոյ մէջ 1988-ին) եւ ուրիշներ: Ահաւասիկ այս անուններն են եւ անոնց մարտընկերները որոնք լուրջ մտահոգութիւններ կը պատճառեն թուրք կառավարութեան:

            Այսօր թուրքական մամուլը լայնօրէն կ’անդրադառնայ քրտական հարցին, եւ անպայման անոր զուգահեռ եւ անոր մէկ բաժինը կը նկատէ թաքուն հայերու վերաշխուժացումը որ, ըստ թուրքական պետական յայտարարութեանց, կրնայ վերածուիլ ազգային գիտակցութեան եւ վերազարթօնքի զօրաւոր շարժումի: Հանգուցեալ Հրադ Տինքի համաձայն, աւելի քան մէկ միլիոն թաքուն հայեր կ’ապրին այսօր Արեւմտահայաստանի տարածքին մէջ, չհաշուած Համշէնահայութեան եւ Պոնտահայութեան հարիւր հազարնոց տոհմական խումբերը, որոնք մեծ մասամբ տակաւին կ’ապրին իրենց պապենական հողերուն վրայ, թէեւ իսլամացած:

            Ահաւասիկ այս անառարկելի ճշմարտութիւնն է որ կեդրոնական ուշադրութեան առարկան դարձած է թուրք պետութեան քաղաքականութեան: Շատ յաճախ մամուլի մէջ կը կարդանք զանազան ծայրայեղական թուրք կազմակերպութիւններու հայատեաց յայտարարութիւնները. հայերը կը կազմակերպուին,  անհաւատները (հայերը) աշխատանք կը տանին իրենց եկեղեցիները վերաբանալու, հայերը պիտի վերադառնան եւ պահանջեն իրենց պապենական կալուածները: Ահաւասիկ նման յատարարութիւններու նպատակն է ստեղծել այնպիսի անհանդուրժողական մթնոլորտ Թուրքիոյ մէջ, որպէսզի համասփիւռ հայութիւնը նման երազներ չունենայ:  Տակաւին թարմ է մեր յիշողութեան մէջ մի քանի շաբաթներ առաջ՝ Կարսի ծայրայեղական խմբակի ներկայացուցիչ՝ Ատըկիւզէլ-ի  յայտարարութիւնը, Տիգրան Համասեանի Անիի աւերակներու համերգին առիթով արտասանուած ատելավառ խօսքերը. «Մենք լաւ գիտենք թէ հայերը ինչ ընել կ’ուզեն այսպիսի ձեռնարկներով», եւ հետեւցնելով ըսած էր. «Մենք ալ Կարսի փողոցներուն մէջ հայ որսա՞նք»:

            Նման հայատեաց զգացումներ դրսեւորուած էին նաեւ անցեալին, եւ մօտէն հետեւած էինք Թուրքիոյ 1980ական թուականներու զինուորական-քաղաքական նոր ախորժակներուն,  որուն անգամ մը եւս զոհ դարձան հայեր՝ նամանաւանդ քրտացած հայեր Տիգրանակերտի նահանգին մէջ:  Վստահաբար մեզմէ շատեր կը յիշեն երբ այս նոյն զինուորական վարչակարգը Պոլսոյ Պատրիարք Շնորհք Արք. Գալուստեանը պատասխանատուութեան կանչեց բացայայտելու ա՛յն յերիւրեալ վարկածը, թէ Երուսաղէմի Պատրիարքութեան միաբան՝ Մանուէլ Վրդ. Երկաթեան, յատուկ առաքելութեամբ Տիգրանակերտէն քրտացած աշակերտներ կը հաւաքէր, տանելու Երուսաղէմ եւ այդտեղ պատրաստելու «յեղափոխականներ»: Այսպիսի կեղծ մեղադրանքներու զոհ գնաց Հայր Երկաթեան, որ երկա՜ր տաիներ հիւծեցաւ թուրքական բանտերուն մէջ եւ մենք ազգովին դժբախտաբար ոչինչ կրցանք ընել, փրկելու ազնիւ հոգեւորականը:

            ՔԱԿ-ի զինեալ պայքարի դէպքերը պատճառ դարձան որ Թուրքական քաղաքական քարոզչամեքենան զանազան կերպերով, թէեւ անյաջող,  բացայայտել փորձեց ՔԱԿ-ի ղեկավարութեան հայկական ծագումը: Նոյնիսկ Աբօ Օճալան-ի համար ըսուեցաւ որ քիւրտ չէ, այլ հայ է եւ իր իսկական անունն ալ Յակոբ Արթինեան է: Բացի Օճալան-էն, ծագումով հայ ըլլալու  մեղադրանք կատարուած էր նաեւ ՔԱԿ-ի ա՛յլ պատասխանատուի մը՝ Պեհճեթ Ճանթուրք-ի հասցէին, ըսելով որ ան Տիգրանակերտցի է, թէեւ հայրը քիւրտ՝ բայց մայրը հայ:

            Այնքա՛ն առասպելական պատմութիւններ կը կարդանք թուրքական մամուլին մէջ, որ թէեւ զարմանք կը պատճառէ բայց քիչ մըն ալ մտածել կու տայ  ըսուածներուն մասին: Օրինակի համար, Թուրքական բանակի պաշտօնական յայտարարութեան մը մէջ կը կարդանք, որ «ՔԱԿ-ի ամէն եօթներորդ անդամը Հայ է»: Ահաւասիկ այսպիսի պետական եւ այլ լրատուութիւններ կը փաստեն որ թուրքական պետական մտածողութեան մէջ կան լուրջ մտահոգութիւններ հայկական հարցի նկատմամբ… գող, սիրտը դող:

            Որքան ալ նոր զարթօնք մը կ’ապրին մեր թուրքացած եւ քրտացած եղբայրներն ու քոյրերը, եւ անոնց ձայնակցող մշակոյթի, արուեստի եւ քաղաքական գործիչներու  ակնառու ներկայացուցիչները, այդ բոլորով հանդերձ կան նաեւ բազմաթիւ ա՛յլ երեւոյթներ եւ քաղաքական ազդակներ որոնք մեզի կը պարտադրեն լրջօրէն մօտենալու Քրտական հարցին, որուն միախառնուած եւ միաձուլուած է հայկական հողային պահանջատիրութեան հարցը:

            Ակներեւ է որ Թուրքական պետութեան քաղաքականութեան գլխաւոր նպատակներէն մէկն է պարտութեան մատնել քրտական ապստամբութիւնը. իրողութիւն մը որ մինչեւ այսօր չյաջողեցաւ:  Ներկայիս՝ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան-ի կառավարութիւնը քրտական ահաբեկչութեան դէմ պայքարելու իր մարտավարութիւնը փոխեց յայտարարելով, որ «մենք պիտի պայքարինք ահաբեկչութեան դէմ մինչեւ վերջ, բայց պիտի բանակցինք անոնց հետ, որոնք կը նախընտրեն քաղաքականութիւնը: Անոնք որոնք կը նախընտրեն քաղաքականութիւնը, կրնան մեզի հետ խօսիլ, միւսները՝ ո’չ»:

Ահաւասիկ այս կեղծ յայտարարութիւններու կողքին եկաւ աւելնալու Էրտողանի  «սրտամորմոք» ներողամտութեան հայցը 1936-1939 թուականներուն տեղի ունեցած Տերսիմի ջարդերուն համար: Նոյն ատեն որոշ թոյլտուութիւններ շնորհեց քրտական փոքրամասնութեան մշակութային իրաւունքներու: Օրինակի համար, քրտերէն հաղորդումներ պետական պատկերասփիւռէն: Եւ սակայն՝ քիւրտերուն ուզածը ինքնավարութիւն է եւ քրտերէն լեզուի ուսուցուման իրաւունքը վարժարաններէ ներս:

Միջին Արեւելքի քաղաքական դաշտը նոր անակնկալներու առջեւ կը կանգնի, որովհետեւ խաղադաշտ իջած են նոր ոյժեր՝ նոր մարտավարութեամբ եւ քաղաքական մեծ ախորժակներով:  Անկասկած որ յառաջիկայ տարիներուն՝ դէմ յանդիման պիտի գտնուինք Միջին Արեւելքի նոր քարտէսին հետ, որուն մէջ իր կարեւոր տեղը պիտի ունենայ նորաստեղծ Քիւրտիստանը որուն անբաժան մէկ բաժինը պիտի ըլլայ նաեւ, ուզենք թէ չուզենք, Արեւմտահայաստանի պատմական հողերուն մէկ մասը: Ի՞նչ պիտի ըլլայ մեր մարտավարութիւնը եւ ի՞նչ նախապատրաստական աշխատանքներ պիտի տանինք այժմէն մեր կապերը սերտացնելու քիւրտ ղեկավարութեան հետ եւ ի՞նչպիսի  ակնկալիքներ կրնանք ունենալ մեր հայրենի պետութենէն իբրեւ մեր հողային պահանջատիրութեան ռահվիրան:

Արեւմտահայաստանի հայկական գիտակցութեան հասունացումով, կարելի պիտի ըլլայ անոնց վերահայացումը եւ հետեւաբար՝ անոնց ճակատագրի հարցը հրամայական առաջնահերթութիւն պէտք է ըլլայ մեզի համար:  Այդ հսկայական ներուժը որ իր զարթօնքը կ’ապրի այսօր, եթէ անուշադրութեան եւ անտարբերութեան մատնուի մեր կողմէ, կրնայ շահարկուիլ կամ օգտագործուիլ մեր թշնամիններուն կողմէ ի հեճուկս մեր արդար դատին, իսկ եթէ գիտակցութիւնն ու արթնամտութիւնը ունենանք այդ ներուժը գործածելու, այդ պարագային ան կրնայ վերածուիլ պատկանելիութեան գիտակցութեան եւ վերազարթօնքի անխորտակելի ազգային շարժումի որ ժամանակի ընթացքին պիտի կարենայ յաղթահարել իրեն առջեւ ցցուած բոլոր խոչընդոտները

Իրական եւ գործնական համերաշխութիւնը այն ատեն

միայն կարելի պիտի ըլլայ ձեռք բերել երբ անձնակա-

նութենէ շատ բարձր համարուին Աթոռներու պատմա- կան եւ նուիրական դիրքը եւ մանաւանդ այն օգուտը՝ որ պիտի ծնի համերաշխութենէ եւ յորմէ պիտի օգտու- ին Եկեղեցին եւ ժողովուրդը:

                   (Սահակ Կաթողիկոս Կիլիկիոյ)

            Անգամ մը եւս սահմանենք թէ ի՞նչ կը հասկնանք կամ ի՞նչ պէտք է հասկնանք եկեղեցի ըսելով: Եկեղեցին Քրիստոսի հաւատացող մարդոց համախմբումն է, որ աստուածային շնորhներու ընկալումով կը ձգտի հասնիլ Քրիստոսի քարոզած աւետարանական վեհ գաղափարներուն: Թէեւ եկեղեցի ըսելով նաեւ կը հասկնանք հաստատութիւն մը, բայց այդ հաստատութիւնը ամբողջական է երբ հոն մէկտեղուած կան կառոյցը (շէնքը), ժողովուրդը, դաւանանքն ու պաշտամունքը եւ եկեղեցւոյ պաշտօնէութիւնը, որ եկեղեցականութիւնն է մասնաւորաբար: Եկեղեցականութիւն կոչեցի փոխանակ ըսելու հոգեւորականութիւն, որովհետեւ առ հասարակ այսօր այդտեղ ոչինչ կայ հոգեւոր այլեւս. հոն կայ միայն սնանկացած եկեղեցականութիւն մը, պարպուած բոլոր աստուածահաճոյ հոգեւոր արժէքներէն եւ դարձած ամսականաւոր պաշտօնէութիւն, որուն կը հետաքրքրէ միայն փառքն ու պատիւը եւ ամենէն շատ դրամը (բացառութիւնները միշտ յարգելի են):

Հայ ժողովուրդին կեանքը յուզող եւ տագնապեցնող ամենալուրջ հարցերէն մէկն է Հայց. Եկեղեցւոյ միութեան հարցը, որուն մասին միայն կը խօսուի եւ ո’չ մէկ լուրջ աշխատանք կը տարուի զայն կեանքի կոչելու: Բոլորս գիտենք որ Եկեղեցին դարերու ընթացքին եղած է հայ լեզուի եւ մշակոյթի պահպանման եւ զարգացման գանձարանը: Ուստի աններելի կը գտնենք մեր այսօրուան «ղեկավարութեան» անտարբերութիւնն ու ենթակայութիւնը:

 Մեր ժողովուրդի առջեւ ցցուող արգելքները բազմաթիւ են, որոնք յաճախ դիտաւորեալ կերպով ստեղծուած են մեր կեանքը բարդացնելու համար: Սակայն՝ մեզի կը պակսին այդ խոչնդոտները յաղթահարելու կամքն ու կորովը եւ ընկղմած ենք համատարած անտարբերութեան մէջ, որովհետեւ դադրած ենք հաւատալէ որ Եկեղեցին էական դեր ունի կատարելիք մեր ազգային կեանքին մէջ:

 Վերջին հարիւրամեակի քաղաքական հալածանքները, տեղահանութիւններն ու գաղթական կեանքը՝ իրենց կազմալուծիչ ազդեցութիւնն ու դրոշմը բերին մեր ժողովուրդի ընդհանուր աշխարհայեացքին վրայ, մասնաւորաբար Արեւմտեան աշխարհի մէջ, ուր ազգովին կլանուեցանք նոր բարքերու յորձանուտին մէջ: Պայմաններու բերումով, մեր ազգային կեանքին մէջ յառաջ եկած այս փոփոխութիւնները նոր հանգրուանի մը առջեւ դրին Հայ ժողովուրդի ընկերային-հասարակական կեանքը, մասնաւորաբար գաղթավայրերու մէջ, ուր ամբողջութեամբ ենթարկուեցանք միջավայրի պայմաններուն, երբեմն ալ մեր աւանդութիւններուն հակոտնեայ սկզբունքներու, ստեղծելով այնպիսի պայմաններ՝ ուր եղծուեցան մեր ազգային բոլոր սկզբունքներն ու նկարագիրը:

 Հետեւաբար՝ վերակենդանացնելու համար Եկեղեցւոյ միութիւնը անհրաժեշտ կը գտնենք մէկդի թողուլ մեր անցեալի դառն փորձութիւններն ու փորձառութիւնները որուն մասին ցասումով կ’անդրադառնայ Հրաչ Միրզախանեան՝ «Նոր Աշխարհ» (“NOR ASHKHAR” Armenian Cultural Social Weekly 33 Sistou Str.GR 18450 NIKEA GREECE) Աթէնքի մէջ հրատարակուող շաբաթաթերթին մէջ: Նկատի ունենալով հայութեան կատարած միասնականութեան ուխտը ցեղասպանութեան հարիւրամեակին առիթով, անտեղի կը նկատենք, սնանկացած վաճառականներու պէս, հին հաշիւներու տետրակներուն մէջ փնտռել պատասխանատուները՝ անցեալի մեր սխալներուն, որոնց մէջ անտարակոյս բոլորս ալ բաժին ունինք. կարեւորը ա’յն է՝ թէ ի՞նչ սորվեցանք մեր սխալներէն:

 Շա՜տ հետաքրքրական է «Նոր Աշխարհ»ի խմբագրութեան կողմէ տրուած բացատրութիւնը. «Հիմա, Հրաչ Միրզախանեանի ներկայ յօդուածին (զոր կու տանք նոյնութեամբ, առանց յապաւումի) ընդմէջէն բարձրացուած ցաւն ու մտահոգութիւնները՝ ի խնդիր Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ միասնականութեան ու անսասանութեան եւ եկեղեցական տագնապի լուծման, տեղին հարցադրումներ են՝ իւրաքանչիւր քրիստոնեայ հայու մատը չսպիացող վէրքին դնող: Ալ աւելին, ընդվզումի կոչեր են՝ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ անսասանութեան սպառնացող եւ ներսէն նիւթուած փոթորիկներուն դէմ, որպէսզի հայ քրիստոնեան մեր դարաւոր արմատներուն կապուի, որպէսզի Եկեղեցին կանոնադրական դատարկութենէ ու եկեղեցական կեանքն ալ փտածութենէ փրկուի, եւ կարեւորագոյնը՝ Եկեղեցին մաքրագործուի խտրականութեան որջ դարձած կուսակցականութեան թանձրաթանձր կեղտէն»:

 Կասկածէ վեր է որ «Նոր Աշխարհ» շաբաթաթերթի խմբագրութիւնը կը բաժնէ Հրաչ Միրզախանեանի տեսակէտները եւ անոնց վրայ կ’աւելցնէ նաեւ իր վրդովմունքն ու մտահոգութիւնները, ինչպէս նաեւ իր թելադրութիւնները, զորս պիտի ուզէինք մեր խորհրդածութեան առարկան դարձնել յաջորդող պարբերութիւններուն մէջ.-

1.- «Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ անսասանութեան սպառնացող եւ ներսէն նիւթուած փոթորիկներուն» գլխաւոր պատճառները նոյն ինքն եկեղեցականներն են, որոնք կը տառապին կղերապետութեան անյագ ախորժակներէ, եւ ուրիշներ՝ ստրկական հոգեբանութենէ, չզրկուելու համար իրենց աթոռներէն եւ ամսականներէն: Եթէ պատուախնդիր ըլլայ Հայ եկեղեցականութիւնը (բացառութիւնները միշտ յարգելի) Եկեղեցին խաղալիկ չի կրնար ըլլալ ո’չ մէկ կազմակերպութեան ձեռքը: Այստեղ կ’արժէ յիշել եւ յիշեցնել Երուսաղէմի հանգուցեալ Պատրիարք Եղիշէ Արք. Տէրտէրեանի մէկ խօսքը՝ ուղղուած Հնչակեան ծանօթ ղեկավարի մը, Պէյրութի մէջ, վստահաբար իրեն յատուկ սրամիտ քմծիծաղով մը. «Դաշնակցականները՝ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը գրաւեր են, Ռամկավարները՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութիւնը, դուք ալ եկէ՛ք Երուսաղէմը գրաւեցէք:» Պէտք կա՞յ յաւելեալ մեկնաբանութեան:

 2.- «Որպէսզի Եկեղեցին կանոնադրական դատարկութենէ ու եկեղեցական կեանքն ալ փտածութենէ փրկուի», այս մասին կարելի է ստուար հատոր մը գրել եւ ժամանակին զանազան յօդուածներով անդրադարձած ենք այս իրողութեան, բայց կ’արժէ անգամ մը եւս անդրադառնալ այս տխուր իրողութեան աւելի հակիրճ կերպով: Կանոնագրական դատարկութիւնը յառաջ եկած է մասնաւորաբար կաթողիկոսական մեր երկու Աթոռներու գահակալներու սանձարձակ գործունէութենէն: Դժբախտաբար եկեղեցւոյ խունկը եւ եկեղեցական պաշտօնէութեան բեմական հրապոյրը առաւել հիմնական տեղ կը գրաւեն մեր ժողովուրդի հոգիին մէջ քան Հայց. Եկեղեցւոյ ժողովրդապետական կառոյցը նուիրագործող եւ ամրացնող պատուանդանը որ կը կոչուի ՕՐԷՆՔ:

Ցաւ ի սիրտ կը յայտարարենք, թէ բացորոշ վարանք մը կայ կարգ մը պատասխանատու մարդոց մօտ, ներառեալ մեր բոլոր կազմակերպութիւնները անխտիր՝ ազգային-եկեղեցական սահմանադրական կարգերը անխախտ պահելու, եւ մասնաւորաբար սանձելու բաձրաստիճան եկեղեցականներու ակներեւ յաւակնութիւններն ու յոխորտանքները, եւ պարտադրել որ մնան անոնք իրենց կոչումին թելադրած պարկեշտութեան մէջ: Ինչո՞ւ չեն սանձեր. որովհետեւ կազմակերպութեանց հաշւոյն կու գայ որ այդ դժբախտ եւ տխուր իրողութիւնը շարունակուի եւ իրենք կարենան գործել եւ շահագործել ի հաշիւ իրենց կազմակերպութեան եւ նաեւ անհատական շահերուն: Հայց. Եկեղեցւոյ բարձրագոյն գործադիր իշխանութիւնը, որ օրուան կաթողիկոսն է, պարտաւոր է յարգել սահմանադրական կարգերը, որովհետեւ ժողովրդավարական կարգերու անտեսումը արհամարհանք մըն է Հայ Ժողովուրդի նուիրական եւ անկապտելի իրաւունքներուն հանդէպ:

«Եկեղեցւոյ կանոնադրական դատարկութեան» յոռեգոյն դէպքերէն մէկը տակաւին թարմ է մեր բոլորին յիշողութեան մէջ: Անցեալի տարի մեր եկեղեցական կեանքէն ներս կատարուած սանաձարձակութեան բացայայտ օրինակներէն՝ Ֆրանսայի Առաջնորդ՝ Նորվան Արք. Զաքարեանի հրաժարականի պարագան էր: Ահաւասիկ այսպիսի վաստակաշատ բարձրաստիճան հոգեւորական մը թիրախ կը դառնայ Ամենայն Հայոց Հայրապետի՝ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի քինախնդրութեան եւ վրէժխնդրութեան. «Վեղարը գլխիցդ կ‘առնեմ, փիլոնազուրկ կ‘անեմ, կը կանգնեցնեմ դասի մէջ, հաւատացեալները կը գան կը տեսնեն որ դու պատժուած ես. մկրտութիւն, պսակ թաղում չես կարող անել»…: Ո՜հ, ինչ ողբերգութիւն…

Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցին կը դիմագրաւէ նաեւ նոր տագնապներ՝ Փարիզէն, Նիսէն մինչեւ Ժընեւ, Գանատայէն մինչեւ Հարաւային Ամերիկա, Պուլկարիայէն մինչեւ Հնդկաստան: Այժմէական Կանոնագրութեան մը բացակայութիւնը առիթ տուած է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին՝ չարաշահելու իր դիրքն ու հեղինակութիւնը հայրենի պետական օրհնութեամբ:

Հոգեբանական այս բարդոյթէն (մեծամտութիւն եւ անտառային օրէնքի հասկացողութիւն) կը տառապի նաեւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս Արամ Ա.-ը, որ բազմիցս յայտարարած է իր կրտսեր միաբաններուն. «Ան որ չի հնազանդիր իմ հրահանգներուս, քուրջի նման կը ճզմեմ եւ կը ստորնացնեմ այդ անձը, զէրոյի կը վերածեմ»,– կը վկայեն երիտասարդ միաբաններ: Ո՜հ ինչ փոքրոգութիւն…

Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ մէջ հոգեւոր իշխանութիւնը եկեղեցականութիւնն է, եւ սակայն վարչական-ժողովական կեանքի մէջ՝ կաթողիկոսներ, պատրիարքներ եւ առաջնորդներ գործադիր իշխանութիւնը կը ներկայացնեն եւ որեւէ օրէնսդրական յաւակնութիւն չեն կրնար ունենալ, եւ պէտք չէ ունենան, որովհետեւ օրէնքէ վեր ոչ մէկ իշխանութիւն գոյութիւն ունի, եւ ուրեմն որեւէ հանգամանք պէտք չէ զիրենք մղէ ինքնիշխան դառնալու յանձնապաստանութեան:

 Կաթողիկոսներ կը կարծեն որ իրենք են օրէնքը եւ հետեւաբար կրնան անիրաւել եւ բռնաբարել մարդկային ազնիւ զգացումները, որովհետեւ իրենք ամէն օրէնքէ վեր կը մնան: Այս մտածելակերպը մեզ առաջնորդած է քաոսային ողբալի վիճակի մը: Ինչպէ՞ս կարելի է սպասել, որ Եկեղեցւոյ հոգեւոր սպասաւորութեան թեկնածուներ յանձն առնեն մուտք գործել սեմէն ներս այնպիսի հաստատութեան մը, ուր կը բացակայի «սիրոյ, շնորհքի, արդարութեան քաղցր մթնոլորտը», եւ ուր, ըստ պարագայի, երկի՛ցս եւ երի՛ցս Ս. Հոգւոյ շնորհներուն օծումը ստացած իշխանաւորներ՝ ստորադասներու հանդէպ լոկ սարսափի ու նուաստացման ապաշնորհ վարքագիծի մը մէջ կ՛ըմբռնեն իրենց «հոգեւոր հայրութեան» դերակատարութիւնը….:

 Հոն ուր օրէնք չկայ, այնտեղ կայ կամապաշտութիւն եւ անտառային օրէնք, որոնց հետեւանքով կը կորսնցնենք ժողովուրդը լսելու մեր ունակութիւնը՝ յաղթահարելու համար անտարբերութիւնը անոր, նամանաւանդ մեր նորահաս երիտասարդներուն, որոնք ականատես եւ ականջալուր վկաներն են մեր Եկեղեցւոյ հոգեւոր կեանքին ուծացման եւ սնանկութեան:

Վերադառնանք եկեղեցական կեանքի ա՜յլ ցաւերուն:

3. Թեմական հարցերու դժուարութիւններն ու կարգադրութիւնները, նամանաւանդ բաժանումները՝ միայն եկեղեցական խնդիրներ չեն, ընդհակառակը՝ աւելի քաղաքական, որոնց արմատները շա՜տ խոր են մեր պատմութեան մէջ: Սահմանադրական կանոնագրութիւնները պէտք է յարգուին իւրանքանչիւր Թեմէ ներս: Թեմական մարմիններ, որոնք ընտրուած են իրենց ժողովուրդին կողմէ, պարտին որոշել այդ Թեմէն ներս կատարուելիք կրօնական-հասարակական աշխատանքները ըստ տուեալ կանոնագրութեան, եւ Կաթողիկոս ու Առաջնորդ պարտին յարգել այդ Թեմի կանոնագրութեան տրամադրութիւնները, առանց մերժելու ժողովրդավարական կարգն ու կանոնը եւ երբեք չփորձեն պարտադրել իրենց կամքը:

Թեմերը աւատապետական կալուածներ չեն եւ չեն ալ կրնար ըլլալ: Հայց. Եկեղեցւոյ ազգային-ներկայացուցչական նկարագիրը պարտաւոր ենք մշակել, զարգացնել եւ արժեւորել, առանց անոր տալու կղերապետական-մենատիրական հանգամանք, թէկուզ նման ախորժակներ ունեցող ղեկավարներ շատ են այս օրերուն:

Պարտք կը զգամ այստեղ անգամ մը եւս յիշեցնելու որ եկեղեցական-ընկերային-մշակութային կեանքէն ներս ստեղծուած ամիրայական տիրապետութեան կացութիւնը պատճառ դարձած է որ ժողովուրդի ճնշող մեծամասնութիւնը հեռանայ Եկեղեցւոյ կառոյցէն եւ չհետաքրքրուի անոր դարերու ընթացքին ունեցած օգտաշատ առաքելութեամբ: Ինչպէս անցեալին՝ այսօր ալ շատ մեծ են մեր ժողովուրդին ակնկալութիւնները Եկեղեցւոյ ղեկավարութենէն:

 Ցաւալին հոն է՝ որ Հայ ժողովուրդը դեռ քաջութիւն չունի իր իրաւունքին տէր կանգնելու եւ պահանջելու այն ինչ որ իրեն կը պատկանի օրինական սահմաններու մէջ, իր արդար քրտինքով շահուած եւ օրինակացուած սահմանադրութեամբ: Ժամանակն է որ իր վրայէն թօթափէ ապականած եւ մենաշնորհեալ կարծեցեալ ա՛յն փոքրաթիւ «ջոջերը» որոնք Եկեղեցին վերածած են շուկայի եւ անհատական կամ այլ տեսակ շահեր հետապնդելու լաւագոյն դաշտի մը:

 Տխուր է պատկերը ամէնուրեք, որովհետեւ մեր գաղութները կը ղեկավարուին փոքրաթիւ, իրենք զիրենք մենաշնորհեալ կարծող անհատներով, որոնք ընդհանրապէս կը նշանակուին այդ պաշտօնին՝ կա՛մ զիրենք հովանաւորող կազմակերպութենէն եւ կամ կաթողիկոսէն: Մեր բոլոր գաղութներու ընտրութիւնները ընդհանրապէս հակաօրինական են, եւ կը կատարուին առանց Ժողովուրդի ստուար մասնակցութեան: Հետեւաբար ժողովուրդը կը զրկուի իր կամքը արտայայտելու հնարաւորութենէն, որուն որպէս արդիւնք՝ կը հեռանայ ան իր Մայր Եկեղեցիէն:

Մեր Եկեղեցին, ինչպէս նաեւ անոր առընթերակից բոլոր բարեսիրական եւ

կրթական հաստատութիւնները, պարտին դուրս գալ փակ հիմնարկ մը ըլլալու հոգեբանութենէն եւ ըլլան թափանցիկ հաստատութիւններ, կառչած ըլլալով օրէնքի իւրանքանչիւր տառին եւ տրամադրութեան: Ժողովուրդը որ ինքնին Եկեղեցին է, պէտք է յստակ կերպով հասկնայ, թէ իր անտարբերութեամբ՝ միայն կը նպաստէ բոլոր անոնց, որոնք իրարու մէջ կը բաժնեն «ղեկավարութեան» պաշտօնները, եւ որոնք երբեք չեն նպաստեր ազգային ոգիի ծաղկումին եւ կարգ մը Թեմեր կը պահեն պառակտեալ երկու առաջնորդարաններով ի նպաստ իրենց կազմակերպութեան եւ երբեմն ալ անհատական շահերուն:

 Եւ ճիշդ այ’ս է պատճառը որ Հայց. Եկեղեցին ձախողած է իր առաքելութեան մէջ եւ չէ կարողացած ազգը մօտեցնել Եկեղեցիին՝ անսահմանափակ մասնակցութեան իրաւունքներով, եւ զայն վերադարձնել ժողովուրդին, որ նոյն ինքն Եկեղեցին է: Հոգեւոր եւ վարչական թափանցիկ կառոյց ըլլալու հանգամանքին ու անբասիր եկեղեցականներու բացակայութիւնը մեզ դէմ յանդիման դրած են ազգային ահաւոր ուծացումի առաջ:

 Դժբախտաբար բարոյական այս փլուզումին աղիտաւոր հետեւանքներուն բերումով է որ մեր եկեղեցականները կը զբաղին «բիզնէս»ներով: Ո՞վ կրնայ յայտարարել այսօր՝ որ Հայց. Եկեղեցին պէտք չունի բարեկարգուած եկեղեցականութեան մը, որ գիտակից է իր կոչումին: Արդարամիտ եւ նուիրեալ եկեղեցականութիւն պատրաստելու կարիքը միշտ ալ շեշտուած է մեր ժողովուրդին կողմէ: Աւա՜ղ, սակայն, ձուկը գլուխէն հոտած է եւ հասած պոչին, ինչպէս հայկական առածը կ’ըսէ, եւ մենք ձեռնածալ կը դիտենք այս բոլորը՝ սառն անտարբերութեամբ: Վերջին յիսունամեակին, դժբախտաբար, ականատես եւ ականջալուր եղանք միայն ու միայն շրթնային ծառայութեան, որ կը նմանի ծովու ալիքներու փրփուրին որ պահ մը միայն մեզ կը խանդավառէ իր գեղեցկութեամբ, ինչպէս արտասանուած շքեղ խօսքերն ու նախադասութիւնները:

 Դ. «Մէկ ազգ, մէկ եկեղեցի, երկո՞ւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս» հարցադրումը մտքեր պղտորելու դիտաւորութիւնը ունի միայն: Կասկածէ վեր է եւ կարելի չէ հարցականի տակ դնել «մէկ ազգ եւ մէկ եկեղեցի»-ի անբաժանելի գաղափարը, իսկ ինչ կը վերաբերի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի մակդիրներուն, կ’արժէ վերլուծել մտքերը հանդարտեցնելու համար, առանց բռնազբօսիկ պատճառաբանութիւններու:

 Փոքրիկ պատմական մը ընենք տեսնելու համար թէ ի՞նչ տիտղոսներ գործած են Կիլիկիոյ կաթողիկոսները 1441 թուականէն ետք: Այս մէջբերումները առնուած են յիշատակարաններէ, վաւերագիրներէ, կոնդակներէ եւ տապանագիրներէ [աղբիւրները՝ «Ազգապատում» (Օրմանեան Արք.) եւ «Պատմութիւն Կաթողիկոսաց Կիլիկիոյ» (Բաբգէն Ա. Աթոռակից Կաթող.]: Սահակ Ա. Քիլիսցի Մէյխանէճեան (1674-1686). Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց, եւ Պատրիարք Ս. Աթոռոյն Յեդեմայ եւ ուրիշ տեղ մը՝ Սահակ Կաթողիկոս Տանն Կիլիկիոյ: Գրիգոր Բ. Ատանացի Պիծակ (1686-1693). Կաթողիկոս Տանն Կիլիկիոյ: Յովհաննէս Ե. Հաճընցի (1705-1721). Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց եւ Պատրիարք Տանն Կիլիկիոյ: Ղուկաս Աջապահեան (1733-1737). Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց: Թէոդորոս Աջապահեան (1784-1796). Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց որ եւ Պատրիարք Տանն Կիլիկիոյ: Միքայէլ Բ. Աջապահեան (1832-1855). Կաթողիկոս Մեծի Աթոռոյն Կիլիկիոյ, եւ ուրիշ կոնդակի մէջ ինքզինք կը կոչէ՝ Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց եւ Ծայրագոյն Պատրիարք Մեծին Կիլիկիոյ: Սահակ Բ. Խապայեան (1902-1938). Կաթողիկոս Հայոց Կիլիկիոյ: Իսկ Սահակ Բ.Կաթողիկոսի վեհանձնութիւնը ցոյց տալու համար կը մէջբերեմ անոր նամակին վերջին տողերը՝ գրուած Խրիմեան Հայրիկ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին. « Որդիական ամենաջերմ յարգանօք՝ մնամ վասն պատուական կենաց վեհափառութեանդ – Սահակ Կթղ. Կիլիկիոյ»: Մեծ մարդ ըլլալու համար անհրաժեշտ չեն մեծ տիտղոսներ, դժբախտաբար՝ այդ բոլորը պէտք է վերագրել մարդկային տկարութեան եւ հոգեւոր արժէքներու սնանկութեան:

 Փոքրիկ պատմական մը եւս ընենք զուգահեռական մը ունենալու համար եւ տեսնելու թէ ի՞նչ տիտղոսներ գործած են Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի կաթողիկոսները 1441 թուականէն ետք: Կիրակոս Ա. Վիրապեցի (1441-1443). Կաթողիկոս Աթոռոյ Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ եւ Վաղարշապատու Սուրբ Էջմիածնիս եւ Ամենայն Հայոց: Եփրեմ Ա. Ձորագեղցի (1809-հրժ. 1830-1835). Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց:   Յովհաննէս Ը. Կարբեցի (1831-1842) Ծայրագոյն Պատրիարք Էջմիածնի-Պոլժ: Մկրտիչ Ա. Խրիմեան Վանեցի (1982-1908) Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց: Գէորգ Ե. Սուրէնեան (1911-1930) Ծայրագոյն Պատրիարք Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց: Խորէն Ա. Մուրատբէգեան (1932-1938) Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց:

Հետեւաբար՝ այս հարցը միանգամընդմիշտ լուծելու համար անհրաժեշտ էր որ Եպիսկոպոսական Ընդհանուր Ժողովին օրկարգի հարցերէն մէկը ըլլար, վերջ տալու համար հանրային փսփսուքներու, բամբասանքներու եւ մանաւանդ բռնազբօսիկ մեկնաբանութիւններու եւ բառախաղերու:

 Ե. «Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն Ամենայն հայոց Կաթողիկոսութեան եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան միջեւ ստեղծուած յարաբերութիւնները յանգեցան պառակտման եւ վարչական բաժանումի (Գարեգին Բ.): Ցաւալին հոն է որ նման յայտարարութիւններ կը կատարուին շա՜տ աժան կերպով, եւ անգիտակ մեր Եկեղեցւոյ պատմութեան: Բացէք պատմութեան էջերը եւ տեսէք թէ ի՞նչ վիճակի մէջ էին մեր Նուիրապետական Աթոռները՝ Ս. Էջմիածին, Կիլիկիա, Աղթամար, Երուսաղէմ, Կ. Պոլիս, եւ անհաշիւ հակաթոռութիւններ, որոնց մէջէն ամենէն յայտնի «հերոսը» եղաւ Եղիազար Այթապցին, որ ի վերջոյ բազմեցաւ Ամենայն Հայոց Հայրապետութեան աթոռին, Յակոբ Ջուղայեցիէն ետք: Իսկ վերջին գլուխ գործոցը՝ Գէորգ Դ. Քէրէստէճեան Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի յայտարարութիւնն էր ընդդէմ Կիլիկիոյ Աթոռին որպէս «հակաթոռ, ընդվզեալ եւ հեստեալ» անուանարկումներով:

 Հետեւաբար նորութիւնններ չեն մեր եկեղեցական կեանքէն ներս ստեղծուած անախորժ, անիմաստ մրցակցութեանց պատմութիւնները, որոնք մեր Եկեղեցին տկարացուցին պատմութեան ընթացքին: Նոյնքան եւս՝ մեր ժողովուրդին իշխող եւ չարաշահող ու կողոպտող օտար պետութիւններ կամ տիրակալներ – ըլլան անոնք Խալիֆաներ, Օսմանցիներ կամ Պարսից Շահեր – առաւել եւս մեզ կողոպտեցին, նկատի ունենալով մեր եկեղեցական ղեկավարութեան ագահ եւ անփառունակ կեանքը:

Շա՜տ դիւրին է փնտռել մեր դժբախտութեան պատասխանատուութիւնը օտար տիրակալներու շահամոլ քաղաքականութեան մէջ: Պատմութեան առջեւ անհերքելի փաստը պիտի մնայ ա’յն իրողութիւնը որ Հայց. Եկեղեցւոյ ղեկավարներ, տարուած իրենց փառասիրութենէն, նոյնպէս եւ ինքնահնար եւ ինքիշխան կաթողիկոսութիւններ, ազգը պառակտեցին, բաժանեցին եւ իրենց անմխիթար եւ անմիտ ղեկավարութեամբ խորտակեցին նաեւ ժողովուրդին ազնիւ զգացումները Եկեղեցւոյ հանդէպ:

 Զ. «Մեր առջեւ յառնած են ներեկեղեցական չլուծուած բազում հարցեր, ինչպէս նաեւ խնդիրներ, որոնք հետեւանք են եկեղեցական իրաւունքի, մեր եկեղեցւոյ կանոնական սկզբունքների վրայ հիմնուած օրէնքների ու կանոնագրութիւնների բացակայութեան» (Գարեգին Բ.): Կանոնագրութիւններ միշտ ալ կային եւ կան անպայման, դժբախտաբար այդ կանոնագրութիւնը յարգողներ չկան, գինովցած եւ յղփացած իրենց կղերապետական փառասիրութեամբ, որուն արդիւնքներէն մէկն է միայն՝ հակականոնական, ոչ-քրիստոնէական եւ անտրամաբանական կարգազրկումները որոնց գլուխ գործոցը՝ Նոր Նախիջեւանի եւ Ռուսաստանի երկար տարիներու Առաջնորդ՝ Տիրան Արք. Կիւրեղեանի կարգալուծութիւնն է, այն ալ պարզապէս՝ Մոնթրէալէն (Գանատա) մինչեւ Մոսկուա ձգուած հեռաձայնային կապով մը միայն…: Կրնա՞ք երեւակայել ողբերգութիւնը այս իրավիճակին, այս անհաւատալի իրողութեան: Ո’չ դատ եւ դատաստան, ո’չ հարց ու փորձ, ո’չ մէկ ինքնապաշտպանութեան առիթ. երեսուն տարիներու վաստակ ունեցող բարձրաստիճան եկեղեցականը հեռաձայնային խօսակցութեամբ մը կարգալուծել…: “You’re Fired!,” ինչպէս պիտի գոռար ԱՄՆ նախագահական թեկնածու Տոնալտ Դրամբ (Donald Trump)՝ The Apprentice խորագրով ծանօթ հեռուստատեսային ծրագրի հաղորդաշարերու աւարտին: Համայնավար բացարձակապաշտ տիրակալական ռէժիմի հոգեբանութիւնը տակաւին տիրող կը մնայ մեր երկրին մէջ, հակառակ վարչակարգի անկումին՝ քսան տարի առաջ. Սթալինը մեռաւ – կեցցէ՛ Սթալինի ուրուականը…:

 Կրկնութեան գնով ըսենք. կաթողիկոսներ կը կարծեն որ իրենք են օրէնքը եւ հետեւաբար կրնան անիրաւել եւ բռնաբարել մարդկային ազնիւ զգացումները, որովհետեւ իրենք ամէն օրէնքէ վեր կը մնան: Այս մտածելակերպը մեզ առաջնորդած է քաոսային ողբալի վիճակի մը այսօր: Աշխարհի մէջ չկայ բնականոն հաստատութիւն մը որ կը գործէ առանց օրէնքի: Չկայ անձ մը որ օրէնքէ վեր կրնայ ըլլալ: Եթէ այսօր կը տառապինք օրինազանցութիւններէ, այն պատճառով է որ դադրած ենք այլեւս հաւատալէ թէ Հայ Եկեղեցին տակաւին ընելիքներ ունի իր ժողովուրդի հոգեւոր եւ հասարակական կեանքին մէջ:

 Է. «Կրկին անգամ վերահաստատուեցաւ մեր Ս. Աթոռին յանձնառութիւնը՝ եղբայրական ոգիով շարունակել գործակցութիւնը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան հետ, ի խնդիր մեր եկեղեցւոյ ու ազգի ներքին միասնականութեան պահպանման» (Արամ Ա.): Հաւատա՞նք կատարուած շրթնային ծառայութեան, որ ոչ մէկ ձեւով կը համապատասխանէ իրականութեան: Ի՞նչ գործակցութեան մասին կը խօսի Արամ Կաթողիկոս, բացի միացեալ պաշտօնական յայտարարութիւններէ: Քաջութիւն եւ վեհանձնութիւն պէտք է ունենալ բոլոր տարակարծութիւնները կլոր սեղանի վրայ դնելու եւ քրիստոնէավայել ոգիով ու կեցուածքով արդար լուծումներ որոնելու : Երկու կաթողիկոսութիւններու յարաբերութիւնները այնքան կնճռոտ եւ բազմազան են, որ եթէ հարկ ըլլայ, կարելի է հատորներ գրել այս նիւթի մասին: Մեր երկու նուիրապետական Աթոռներն ալ գործիքներ են զիրենք ղեկավարող ոյժերուն ձեռքը: Եկեղեցականութեան կը պակսի կամքն ու կորովը, նուիրումն ու տեսիլքը, ստեղծելու այդ աստուածահաճոյ եղբայրական մթնոլորտը երկու կաթողիկոսութեանց միջեւ, վիճակ մը՝ որուն կը սպասէ, կ’ակնկալէ եւ կ’երազէ երկար տարիներէ ի վեր մեր ազնիւ ժողովուրդը:

 Նոյնքան անհասկնալի, առ նուազն տխուր, է այն իրողութիւնը որ մեր երկու պատրիարքական Աթոռներն ալ ո’չ միայն կը փորձեն հեռու մնալ Մայր Աթոռէն, այլեւ սառն են անոնց յարաբերութիւնները Էջմիածնի հետ: Նոյնպէս նաեւ սփիւռքեան թեմեր կարելի եղածին չափ կը փորձեն հեռու մնալ Մայր Աթոռի ոտնձգութիւններէն, որուն արձագանքը կը լսենք Ֆրանսայէն մինչեւ Անգլիա, Զուիցերիա, Պուլկարիա, Գանատա եւ այլուր: Մամուլի մէջ յաճախ կը կարդանք որ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ. Ներսիսեան կ՛ուզէ բոլոր թեմերու վրայ տեսնել իրեն հլու-հնազանդ ծառայող եկեղեցականներ, որոնք, թէկուզ անգիտակ սփիւքեան կառոյցներուն եւ Արեւմտահայերէնի, պատրաստակամութիւնը ունին յաջողցնելու իր ծրագիրները, այլ խօսքով՝ ղեկավարելու սփիւռքեան թեմերու նիւթական միջոցները: Այս մասին ընդարձակօրէն անդրադարձած ենք անցեալին եւ հարկ չենք տեսներ կրկնել, իսկ փափաքողներ աւելին կրնան կարդալ http//www.vanagan.com կայքէջին վրայ:

 Անհրաժեշտ է վերատեսութեան ենթարկել Եկեղեցւոյ պաշտօնէութեան եւ ժողովուրդի փոխ-յարաբերութիւնները: Այլ խօսքով՝ ստեղծել բառին ամբողջական իմաստով վերածնունդ մը՝ որուն ժողովուրդը պիտի մասնակցի իր անսահմանափակ իրաւունքով եւ իր բաժինը պիտի բերէ Եկեղեցւոյ վերաշխուժաւորման աշխատանքին մէջ: Առանց ժողովուրդի ամբողջական մասնակցութեան, դատապարտուած պիտի մնանք նախ՝ մենաշնորհեալ կղերապետութենէ տառապող եկեղեցականներուն ձեռքը, ու ապա պիտի յանձնուինք քաղաքական եւ ընկերային մաշումներու յորձանուտին:

Մասնաւորաբար մեր սփիւռքեան պայմաններուն մէջ, Եկեղեցին ունի մեծագոյն ոյժը համախմբելու հայութիւնը իր շուրջ: Չկայ ուրիշ հաստատութիւն մը որ կրնայ այդ դերը կատարել, նամանաւանդ չէզոքացնելով մեր քաղաքական, ընկերային եւ հասարակական կեանքի բոլոր տարակարծութիւնները: Հետեւաբար՝ բոլոր ժամանակներէ աւելի, ԱՅՍՕՐ անհրաժեշտ է ստեղծել եւ ապահովել ամբողջական մասնակցութիւնը մեր ժողովուրդին՝ Եկեղեցւոյ կեանքէն ներս եւ վանել ու հեռացնել բոլոր անոնք, որոնք, իրենց ջոջ-ամիրայական ախորժակներով եւ իրենց քսակները պարարտացնելու սնանկ հոգեբանութեամբ, կը յաւակնին ըլլալ Եկեղեցւոյ եւ ազգին տէրը:

 Անկասկած որ մեր առաջարկած կրօնամշակութային վերածնունդ-յեղափոխութեան առջեւ ցցուող արգելքները բազմաթիւ պիտի ըլլան, նամանաւանդ անոնց կողմէ որոնք կը յաւակնին մենատէրերը ըլլալ Եկեղեցւոյ կազմակերպութեան: Այս կացութեան լրջութիւնը ըմբռնելու եւ անոր հակազդելու համար, անհրաժեշտ է հաւատալ Եկեղեցւոյ կրօնա-ազգային էական դերին եւ պատրաստ ըլլալ գործօն մասնակցութեամբ յեղաշրջելու այս ապականած մթնոլորտը, որ մեզ առաջնորդած է ազգային հիւանդագին անտարբերութեան:

Անգամ մը եւս կ’ուզենք շեշտել որ մեր վերջին երկու Եպիսկոպոսական Ժողովներն ալ իրենց օրակարգին վրայ չունեցան Եկեղեցւոյ միութեան հարցը, որուն գլխաւոր խոչնդոտներէն մէկը կը կարծուի Թեմերու բաժանումը, մինչդեռ՝ թեմական հարցերը խոր արմատներ ունին մեր պատմութեան մէջ, նամանաւանդ Օսմանեան եւ Պարսկական տիրապետութեանց տակ: Եթէ իսկապէս կը հաւատանք միութեան գաղափարին այդ պարագային պարտաւոր էինք որոնել ճամբաներ վերջ տալու համար մեր բոլոր տարակարծութիւններուն: Ահաւասիկ առաջադրութիւններ, որոնց մասին լրջօրէն մտածելու ենք ազգովին.-

1.- Հայրապետական տիտղոսներու յստակեցում եւ մրցակցութեան դադարեցում – որուն վերջին «փայլուն» օրինակը տեսանք Վատիկանի մէջ, ուր մեր կաթողիկոսները իրենց «իշխանական-աւատապետական» բեհեզեայ զգեստներով եւ արծիւներով փոքր երեւցան պարզ եւ համեստ հագուած եւ միայն խաչ մը շալկած Կաթողիկէ համայնքի քահանայապետին մօտ: Ամէն ինչ փոխյարգանքի եւ սիրոյ վրայ պէտք է հիմնուած ըլլայ:

2.-Թեմերու վերատեսութիւն, վերարժեւորում եւ բաժանում միշտ գաղութներու իրաւունքներն ու պահանջները նկատի ունենալով:

3.-Պատրիարքական Աթոռներու ինքնավարման ամբողջական ճանաչում: Պատրիարքական Աթոռներու միաբանութեանց կողմէ ընտրուած եպիսկոպոսանալու արժանի թեկնածուներ կրնան նաեւ ձեռնադրուիլ Կիլիկիոյ կաթողիկոսներուն կողմէ: Ասիկա ո’չ մէկ ձեւով կը նսեմացնէ Էջմիածնի՝ նախամեծար Աթոռ ըլլալու հանգամանքը:

4.- Սփիւռքի բոլոր թեմերուն մէջ, հոգեւոր ծառայութեան թեկնածուներ ապահովել բոլոր Նուիրապետական Աթոռներէն, առանց խտրութեան, նկատի ունենալով միայն տուեալ հոգեւորականին արժանիքներն ու պատրաստութիւնը: Չմոռնանք յիշեցնելու որ, Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն, Էջմիածնի սփիւռքեան թեմերու մէջ առաջնորդական կամ հովուական պաշտօններ վարեցին՝ Երուսաղէմի, ինչպէս նաեւ եւ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «նախկին» միաբաններ:

5.- Առաջնորդական թեկնածուներու ընտրութիւնը ձգուի գաղութին, եւ չպարտադրել թեկնածուներ, որոնք չունին պատրաստութիւնը ստանձնելու նման կարեւոր պաշտօններ: Մերժումի պարագային, կաթողիկոսը պարտաւոր է տրամաբանական բացատրութիւն տալ:

6.-Ազատ թողուլ միաբաններ, որոնք կը փափաքին ծառայել այ’լ Նուիրապետական Աթոռէ ներս, առանց խախտելու կարգ ու կանոնը, եթէ կը հաւատանք որ եկեղեցին մէկ է:

7.- Ազատ կամքի ըմբռնողութենէն մեկնելով, չկարգալուծել միաբաններ որոնք կ’երթան եւ կը միանան Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ, եւ նոյն ձեւով լայնատարած ձեռքերով ընդունիլ բոլոր անոնք որոնք կը փափաքին Հայց. Եկեղեցւոյ միանալ: Քրիստոսի եկեղեցին մէկ է:

8.- Կրօնական դատաստանական խորհուրդ մը ստեղծել, որ պիտի զբաղի եկեղեցականներու հարցերով եւ չթողուլ որ կաթողիկոսներ առանձինն վճիռ արձակեն եւ պարտադրեն իրենց կամքը, այլ միայն վաւերացնեն դատական մարմնի որոշումը:

Հոս կ’արժէ փոքրիկ շեղում մը կատարել եւ յիշեցնել որ կաթողիկոսը թէեւ եպիսկոպոսապետ է, սակայն երբեք պէտք չէ կարծէ, ըստ աւետարանական սկզբունքներուն, որ իր բացարձակ իշխանութեան տակ պիտի ունենայ բոլոր եպիսկոպոսները: Գիտենք որ Պօղոս Առաքեալ զանազանութիւն չի դներ նոյն իսկ եպիսկոպոսներու եւ երէցներու միջեւ: Ժամանակի թաւալումով անհրաժեշտութիւն ստեղծուեցաւ «վերատեսուչ» մը (յունարէն՝ episkopos –հայ.` եպիսկոպոս) կարգելու առաքելական գործերու բարւոք ընթացքին համար: Միայն երկրորդ դարուն էր որ եպիսկոպոսներ կարեւորութիւն ստացան որպէս նուիրապետական բարձրագոյն կարգ, սարկաւագութեան եւ քահանայութեան աստճաններէն ետք: Եւ սակայն սուրբգրային ճշմարտութիւնը կը մնայ անփոփոխ – եպիսկոպոսութենէ վեր կարգ կամ աստիճան չկայ եկեղեցւոյ մէջ, թէեւ եպիսկոպոսի մը կրնայ տրուիլ աւելի լայն վարչական պատասխանատուութիւն, զոր ներկայիս կը տեսնենք կաթողիկոսական պաշտօնին մէջ, որ էապէս վարչական բնոյթ կրող պաշտօն մըն է: Հետեւաբար կրնանք ըսել որ կաթողիկոսը կամ եպիսկոպոսապետը պարզապէս առաջինն է հաւասարներու մէջ:    Դարձեալ, կ’արժէ յիշեցնել որ կաթողիկոսութեան թեկնածուն՝ պայման չէ որ անպայման եպիսկոպոս ըլլայ: Պատմութենէն գիտենք որ Գրիգոր Լուսաւորիչ՝ եպիսկոպոս չէր երբ ընտրուեցաւ կաթողիկոս եւ ո’չ ալ Ներսէս Պարթեւ, որ պալատական աշխարհական մըն էր երբ կոչուեցաւ կաթողիկոսութեան: Հետեւաբար կարելի է ընտրել անձ մը որ խոր գիտութիւն ունի մեր եկեղեցւոյ վարդապետութեան եւ աստուածաբանութեան, օժտուած վարչական ձիրքերով, սիրուած իր ժողովուրդէն, եւ անշուշտ պիտի ուզէի քայլ մը առաջ երթալ եւ ըսել՝ նոյնիսկ ամուսնացեալ քահանան, որ կը լրացնէ վերեւ յիշատակուած արժանիքները, եպիսկոպոս ձեռնադրուելէ ետք, կարող է կաթողիկոս ընտրուիլ. «իրականութիւն է թէ այլեւս հասած է ամուսնաւոր հոգեւորականներուն առջեւ եկեղեցական յառաջացումի եւ վարչական ընդլայնման ժամը: Զայդ կը պահանջէ ոչ՛ միայն դարուն ոգին, այլ մանաւանդ ներքնապէս եկեղեցական ուժաւորման հարկը, ու ատոր չեն հակառակիր ոչ կրօնքին հոգին, եւ ոչ մեր Եկեղեցւոյ նախկին եւ նոյնիսկ ներկայ իրաւաբանութիւնը» ( Թորգոմ Պատրիարք Գուշակեան):

 Ահաւասիկ անլոյծ մնացած մարտահրաւէրներ մեր ժողովուրդին առջեւ ծառացող: Պիտի կրնա՞նք քաջութիւնը ունենալ հաւաքուելու կլոր սեղանի շուրջ եւ լուծելու մեր տարակարծութիւնները, որոնք մինչեւ այսօր մեզ բաժանեալ պահեցին: Յանուն մեր նահատակներուն՝ պարտաւոր ենք, ապա թէ ոչ պատմութիւնը ածխամատիտով պիտի գրէ մեր մասին: Այ’ո, ՄԷԿ ԱԶԳ, ՄԷԿ ԵԿԵՂԵՑԻ այսօր եւ յաւիտեան:

          Նորութիւններ չեն այս մակդիրները, բայց այս յօդուածին գլխաւոր դրդապատճառը եղաւ յիսուն տարիներու ազնիւ բարեկամս: Մի քանի օրեր առաջ երբ մեր տան մէջ հաւաքուած կը խօսէինք ազգային եւ եկեղեցական տագնապեցնող նիւթերու մասին, յանկարծ զիս մեծ անակնկալի մը առջեւ դնելով այսպէս արտայայտուեցաւ. «Ամէն անգամ որ Հռոմէական Եկեղեցւոյ քահանայապետը՝ Պապը տեսնեմ հեռուստատեսիլի վրայ, կաթոլիկ ըլլալս կու գայ»:

Զիս զարմացնողը՝ ճշմարիտ եւ արդար արտայայտութիւնը չէր, այլ բարեկամիս ծայրայեղ ազգայնական նկարագիրն էր, որ զիս պահ մը այլայլեց երբ շարունակեց, ըսելով. «Ինչո՞ւ մերինները ամբարտաւան են եւ ո’չ հաղորդական: Ինչո՞ւ չեն կարեկցիր ժողովուրդի ցաւերուն եւ միայն փառքի եւ դրամի ետեւէն կը վազեն»: Պարզ էր ինծի համար իր ընդվզումը, որովհետեւ Քահանայապետին մօտ կը տեսնէր ՄԱՐԴԸ, ՀՈԳԵՒՈՐԱԿԱՆԸ, ԳԱՂԱՓԱՐԱՊԱՇՏԸ որ իր ամէն մէկ քայլին մէջ ցոյց կու տար իր մարդկային կարեկցող նկարագիրը, տիպար եկեղեցականը որ ամբողջապէս կ’արտայայտէր իր աղքատութեան ուխտը իր համեստ կենցաղով:

Իր կենսագրականը գրող խմբագիրը, Ֆրանչեսքա Ամպրոկէդդին հետեւեալ բառերով կը բնութագրէ Պապը. «Ժուժկալ եւ զգաստ է իր համեստ կենցաղավարութեամբ: Կը ճամբորդէ հանրային կառքով եւ հեռաւոր ճամբորդութիւններու պարագային կ‘ընտրէ հասարակաց աժան աթոռներ օդանաւի մէջ: Կ‘ապրի արքեպիսկոպոսարանի շէնքին պարզ, համեստ յարկաբաժնին մէջ:  Հռոմ գտնուած օրերուն կը նախընտրէ սեւազգեստ պտտիլ, փոխանակ կարտինալական մանիշակագոյն զգեստին»:

Դիտեցէ՛ք վերեւի առինքնող նկարը. արժանավայել հագուստով, առանց պճնանքի, պարզ երկաթեայ՝ ո՛չ ականակուռ լանջախաչ մը (ո’չ պանակէ եւ ո’չ ալ արծիւ), եւ այս բոլորին մէջէն կ’արտացոլայ իր նկարագրին հարստութիւնը: Քահանայապետին անկեղծ, համեստ ժպիտը մագնիսացուցած է խուռներամ հաւատացեալները, որոնցմէ շատեր հաւանաբար Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ չե՛ն իսկ պատկանիր, բայց այդտեղ են այս զարմանահրաշ մարդը տեսնելու, եւ եթէ առիթը ներկայանայ՝ համբուրելու իր աջը եւ ստանալու իր հայրական օրհնութիւնը: Ան քաջութիւնը ունի ամէն տեղ բարձրաձայն ճշմարտութիւնը բացայայտելու եւ յայտարարելու. «Ապրանքներու–ստացուածքներու անարդար բաշխումը կը շարունակուի, ստեղծելով ընկերային մեծագոյն մեղքը, որուն  աղաղակները կը լսուին մինչեւ երկինք, — իրողութիւն մը, որ կը սահմանափակէ շատերու կարելիութիւնները՝ ունենալու լեցուն եւ ամբողջական կեանք մը: Հոն ուր գործ չկայ, հոն չկայ նաեւ արժանապատուութիւն: Դժբախտաբար՝ երբ հանգիստ են մեր պայմանները, կը մոռնանք կարօտեալները: Չի՛ բաւեր ըսել որ քրիստոնեաներ ենք, այլ պէտք է ապրինք քրիստոնէավայել կեանք մը, ո’չ խօսքով, այլ գործով»:

Վստահ եմ որ շատերու յիշողութեան մէջ տակաւին թարմ են Ապրիլ ամսուն, Վատիկանի մէջ, ցեղասպանութեան հարիւրամեակի առիթով տեղի ունեցած կրօնական եւ աշխարհական տօնախմբութիւնները: Կը յիշէք՝ ի՜նչ համեստ քայլերով, խաչ մը ի ձեռին –ինչպէս Ինք Քրիստոս պատուիրած է՝ Եթէ կ’ուզես երկնքի արքայութեան արժանանալ, խաչդ առ եւ ետեւէս եկո՛ւր — քահանայապետը կը մտնէր տաճարէն ներս, մինչ մեր երկու մրցակից կաթողիկոսները իրենց թագաւորական-իշխանական-աւատապետական զգեստներով եւ արդուզարդերով մուտք կը գործէին, կարծէք արքայական գահի վրայ բազմելու, փոխանակ խոնարհաբար մօտենալու պատարագեալ Աստուածորդւոյն խորանին:

Ժողովուրդին հետ, ժողովուրդով եւ ժողովուրդին համար: Այս օրերուն երբ մեր հայրենիքի եղբայրներն ու քոյրերը տնտեսական-հասարակական, ընկերային տագնապներէ կ’անցնին, երբ մեր Սուրիահայ եւ Իրաքահայ եղբայրներն ու քոյրերը օրհասական կացութեան մէջ կը մաքառին իրենց գոյութիւնը պահպանելու, ինչպէս նաեւ՝ երբ ա՛յլ յարանուանութեանց հաւատացեալներ կը խողխողուին յանուն քրիստոնէութեան, ո՞ւր են մեր «քաջարի» հովուապետները, արդարութիւն պահանջելու յանուն իրենց անիրաւուած ժողովուրդին աստուածապարգեւ տարրական իրաւունքներուն: Մտէ՛ք ժողովուրդին մէջ կարեկցութեամբ, ձեռք երկարեցէ՛ք կարօտեալներուն, եւ թող ձեր աղքատութեան ուխտը առաջնորդէ ձեզ ձեր նիւթական յանձնառութեանց մէջ. հոն ուր ձեր գանձն է, հոն է նաեւ ձեր սիրտը: Ձեր գանձը ձեր ժողովուրդն է, եւ ժողովուրդն է Եկեղեցին:

Եկեղեցին կենդանի է երբ կենսունակութիւն կայ իր ներսը, երբ կը քալէ ժամանակին հետ, ի հարկին Բաղրամեան հրապարակի վրայ կամ Պուրճ Համուտի փողոցներով, ապահով եւ ինքնավստահ քայլերով, երբ իր ժողովուրդին հետ է եւ կ՛առաջնորդէ զայն նոր դարաշրջանի պահանջներուն եւ ժողովուրդին հոգեւոր պէտքերուն համեմատ: Ո՞ւր է մեր Եկեղեցին այսօր…:

Հայց. Եկեղեցին քասանմէկերորդ դարու մարտահրաւէրներուն դիմաց յստակ կեցուածք մը ունենալու համար անհրաժեշտ է որ ունենայ լուսաւոր մտատիպար եկեղեցականներ, հոգեւոր առաջնորդներ, –ո’չ «օլիկարխ բիզնէսմէն»ներ,– որոնք կարենան խանդավառել ժողովուրդի հոգեկան խոյանքները, անոր բարոյական սկզբունքներու իմացումը եւ ամրապնդեն պատասխանատուութեան ոգին: Ինչպէս Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ քահանայապետը, մեր մտատիպար եկեղեցականներն ալ անհրաժեշտ է որ փնտռեն Կիւմրիէն մինչեւ յետին գիւղի աղքատները, զրկուածները, հիւանդները, հալածուածները, Սուրիոյ անօթի-ծարաւ, անգործ եւ անտուն մեր եղբայրներն ու քոյրերը, եւ անոնց խորտակուած հոգիներուն խորը պարտին արթնցնել օրուան զրկանքներուն հանդուրժելու կորովը եւ վաղուան ազատութեան անկորնչելի յոյսը, եւ, Առաքեալներու օրինակով՝ հիւանդներու սնարին մօտ տանին Ս. Հոգւոյ մխիթարութեան շունչը:

Դժբախտաբար, ներկայի եկեղեցականները մեծէն մինչեւ պզտիկ (բացառութիւնները միշտ յարգելի) իրենց կենցաղով, «բիզինէս»-ի հոգեբանութեամբ – մասնաւորաբար անոնք որոնք եկեղեցին եւ եկեղեցականութեան ասպարէզը կը նկատեն լաւագոյն միջոց՝ հարստանալու համար– նոր սերունդներուն մէջ ցամքեցուցած են հոգեկան հայեցողութեան, աննիւթականին եւ բարոյականին տենչացող ազնիւ խոյանքները, եւ խորտակած են անոնց ազնուատենչ իտէալները եկեղեցասիրութեան եւ հայրենասիրութեան: Մեր եկեղեցականները այս բոլորով արդեօք մտահո՞գ են, թէ՝… արդէն յայտարարած են՝ «ինձմէ ետք ջրհեղեղ» (après moi le déluge):

Եկեղեցին պիտի կարենա՞յ վերստեղծել կորսուած ներդաշնակութիւնը իր հոգեւոր առաքելութեան: Ո՞ւր են այն եկեղեցականները որոնք սիրոյ եւ խաղաղութեան ներկայացուցիչները պիտի ըլլան, որոնք պիտի կարենան խանդավառել մեր տառապեալ ժողովուրդի հոգեկան խոյանքները եւ բարոյական իմացումները: Առանց հաւատքի, առանց յոյսի եւ սիրոյ լոյսին, կեանքը տառապանքի շղթայ մըն է մարդկութեան վզին անցուած: Ժամանակն է որ Եկեղեցին աշխուժացնէ իր հոգեւոր առաքելութիւնը եւ զայն կենսագործէ իր ժողովուրդի ամէնօրեայ կեանքին մէջ եթէ մտահոգ է իր ժողովուրդի ապագայով, այլ խօսքով՝ Եկեղեցւոյ ապագայով:

Ոչ փող զարկինք, ոչ արձագանգ լեռնասոյզ,

           Սարէ ի սար չարաշշուկ տարին լուր.

            Ու չերգեցինք ողբոց երգեր սրտայոյզ,

            Երբ պատանւոյն բացինք մռայլ փոսին դուռ:

                                                                                                                    (Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան)

Վերջին հարիւրյիսուն տարիներու ընթացքին մեր ազգային կեանքը լեցուն է յեղափոխական շարժումներով, որոնք արդիւնք էին հայերու դէմ կատարուած անմարդկային բռնութիւններու, կողոպուտին ու անողոք սպանդներուն եւ կոտորածներուն: 19րդ դարու հայ իրականութեան ամենէն տիրական դէմքերէն Խրիմեան Հայրիկ՝ Պերլինի վեհաժողովէն ստացած իր յուսախաբութենէն ետք,  բողոքի ձայն բարձրացուց եւ իր «երկաթէ շերեփ»ի անփոխարինելի պատգամով բացայայտ կոչ մը ըրաւ իր ժողովուրդին՝ իր փրկութիւնը յեղափոխութեան եւ զէնքի մէջ փնտռելու: Յաջորդաբար, ազգային գործիչներ եւ գրիչներ՝ Ռափայէլ Պատկանեան, Միքայէլ Նալբանդեան, Րաֆֆի, Մկրտիչ Փորթուգալեան, Արփիար Արփիարեան, Քրիստափոր Միքայէլեան, Աւետիս Ահարոնեան եւ տակաւին շատեր, 19րդ դարու վերջերուն հայ երիտասարդութեան գաղափարական խմորումին մշակները դարձան եւ զարկ տուին հայ յեղափոխական շարժումներուն:

Շատ հակիրճ պատմականով մը անդրադառնանք մեր յեղափոխական կուսակցութիւններու պատմութեան:

1. Ֆետայական (հայդուկային) շարժումներ 1880-ական թուականներուն.- Հերոսներ պայքար կը մղէին թուրք եւ քիւրտ հրոսակներու դէմ, որոնք սանձարձակ կը կեղեքէին Հայ ժողովուրդը, մասնաւորաբար գաւառներու մէջ:
2. Արմենական Կուսակցութիւն.- 1885-ին կը ծնէր առաջին քաղաքական, ազատագրական կուսակցութիւնը Վանի մէջ, որ թէեւ միակ անհատ հիմնադիր մը չունէր, բայց Փորթուգալեանի գաղափարախօսութեան շունչով պատրաստուած եւ ներշնչուած երիտասարդութիւն մը հիմնեց զայն, որուն գլխաւոր նպատակը եղաւ « Թիւրքիայի հայ ժողովրդեան համար իրաւունք ձեռք բերել, ինքզինք ազատօրէն կառավարելու, որով միայն կարող կը լինի իբրեւ մարդ ապրելու միջոցներ գիտնալ եւ զանոնք գործադրել ժամանակի պահանջմանց համեմատ»:
3. Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն .- հիմնուած 1887-ին Ժընեւի մէջ: Կարճ ժամանակի մէջ ունեցաւ մասնաճիւղեր Թուրքիոյ տարածքին, ինչպէս նաեւ Ռուսաստանի, Պարսկաստանի, Ռումանիայի, Պուլկարիայի եւ Եգիպտոսի մէջ: Անոր քարոզչութեան առանցքը կը կազմէր «Արեւմտեան Հայաստանի ազատագրումը եւ անկախ պետականութեան ստեղծումը»:
4. Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն.- Հիմնուած է Թիֆլիսի մէջ 1890-ին: Կուսակցութեան գլխաւոր նպատակը եղած է համախմբել ժողովուրդը ձեռք բերելու համար քաղաքական եւ տնտեսական ազատութիւն Արեւմտահայաստանի մէջ: Կուսակցութեան քարոզչութեան գլխաւոր նպատակը եղած է «Հայկական Հարցի լուծումը, Արեւմտեան Հայաստանի  մէջ ինքնավարութիւն ստեղծելով»:
5. Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւն.- Հիմնուած է 1908-ին, իր շարքերուն մէջ ներառնելով Վերակազմեալ Հնչակեան եւ Արմենական Կուսակցութեանց անդամները: Նորակազմ կուսակցութեան հիմնական սկզբունքները եղած են « ջատագով կանգնիլ ազգային իրաւունքներու պահպանման եւ զուտ վարչային ապակեդրոնացման դրութեան:»

Օսմանեան կայսրութեան մէջ տիրող անարդարութեան ու բարբարոսական կեղեքումին դէմ պոռթկացին եւ զէնք բարձրացուցին  մեր կուսակցութիւններու հերոսները եւ անոնցմէ շատեր գիտակցաբար եւ մարտիրոսաբար զոհուեցան Հայ ժողովուրդի պայծառ ապագայի տեսլականով ու բոլորն ալ արժանի են մեր խոր յարգանքին, եւ կը խոնարհինք անոնց յիշատակին առջեւ:

Այս յօդուածը որեւէ ձեւով պիտի չփորձէ անդրադառնալ ներքին կռիւներու եւ պայքարներու, ինչպէս նաեւ եղբայրասպան կռիւներու, որոնք դժբախտաբար ջլատեցին մեր ոյժերը եւ աւելիով թիրախ դարձուցին մեզ թշնամիին անյագ ոխակալութեան:   Կ’արժէ միայն յիշատակել այստեղ, թէ 1908-ին՝  Թուրքիա տակաւին Սահմանադրութեան մէկ տարին չբոլորած, նախորդ համիտեան նախճիրներէն եւ կոտորածներէն զերծ մնացած Ատանան՝ նշաւակ դարձաւ Երիտ-Թուրքերու ատելութեան եւ վրէժխնդրութեան: Սահմանադրական նոր կարգերու յայտարարութեան ատեն բաւականին էր թիւը մեր քաղաքական ղեկավարներուն, որոնք միամիտ լաւատեսութեամբ եւ վստահութեամբ ողջունեցին նոր կարգերը, մասնակցեցան ցոյցերու, առանց անդրադառնալու որ արիւնարբու, մոլեռանդ եւ նենգամիտ թուրքը չէր կրնար փոխուիլ, ինչ որ ժամանակը փաստեց:

            Եւ վերջապէս պիտի համարձակինք ըսելու, որ տխուր էին քաղաքական կուսակցութեանց ներքին անհասկացողութիւնները. «միութիւն,» «համերաշխութիւն,» «համաձայնութիւն» մնացին օդին մէջ նետուած բառեր եւ երբեք կեանքի չկոչուեցան, որովհետեւ մեզի կը պակսէր հաւաքական  կամքն ու կորովը:

            Ակներեւ է որ մեր կուսակցութիւնները հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը յեղափոխական միջոցներով կ’ուզէին իրականացնել: Հայկական հարցը քաշքշուեցաւ խորհրդաժողովէ խորհրդաժողով: Ո’չ մէկ գերպետութիւն կամք արտայայտեց անկեղծօրէն տէր կանգնելու հայկական անկախ պետականութեան մը իրականացումին՝ մեր պապենական հողերուն վրայ: Ամերիկան, որ այդքան հետեւած եւ օգնութեան ձեռք երկարած էր որբեր հաւաքելու աշխատանքին մէջ, նիւթական շահ մը չէր գտած Հայաստանի հովանաւորումը (mandate) ստանձնելուն մէջ եւ հետեւաբար մերժած էր: Անգլիան որ միշտ թիկունք կանգնած էր թուրքերուն, անոնց պարտութեան օրերուն իսկ չպնդեց հայերու անկախութեան մասին, իսկ Ֆրանսան շահագործել կ’ուզէր Թուրքիան, եւ ինչպէս պատմութիւնը վկայեց՝ Մարաշի Հայութիւնը կոտորուեցաւ 1920 թուականին երբ Ֆրանսացիներ տակաւին Կիլիկիոյ մէջ էին, որմէ երկու տարի ետք ամբողջապէս պարպեցին Կիլիկիան եւ զայն արծաթեայ սկուտեղի վրայ հրամցուցին թուրքերուն: Այս բոլոր քաղաքական խաղերը շարունակուեցան մինչեւ Լօզանի Խորհրդաժողովը:

            Այս բոլորին մէջ հայ ժողովուրդը իր ազատութիւնը երազեց եւ դիմեց յեղափոխութեան, ինչ որ արդար պոռթկում մըն էր նենգամիտ Թուրք դիւանագիտութեան դէմ, որուն մեղսակից էր  նաեւ Եւրոպան իր անտարբերութեամբ, ոտնակոխելով մարդկային ազնուագոյն սկզբունքներն ու իտէալները:

            Հայերուս համար շատ դիւրին է փնտռել մեր դժբախտութեան պատասխանատուութիւնը օտար պետութեանց շահամոլ քաղաքականութեան մէջ: Պատմութեան առջեւ անհերքելի փաստը պիտի մնայ ա’յն իրողութիւնը, որ հայ ազգի ղեկավարներ, դիւանագէտներ եւ յեղափոխականներ իմաստութիւնը չունեցան համագործակցութեամբ, կեդրոնացեալ միահամուռ ճակատով հետապնդելու Հայկական Հարցը. հետեւաբար մեր ցաւագին վիճակին պատճառները պէտք է փնտռել մեր ներքին տկարութեան մէջ: Այդ տկարութեանց դրսեւորումը տեսանք նաեւ գաղթօճախներու մէջ՝ Պէյրութ, Սուրիա, Եգիպտոս, Աթէնք եւ այլուր տեղի ունեցած եղբայրասպան ահաբեկումներով, որոնք անհասկնալի են մարդկային առողջ մտածողութեան:

            Տարագիր սփիւռքահայեր՝ կորսնցուցած են hայրենիք եւ ծննդավայր, բայց տակաւին իրենց աչքերը կը յառին դէպի Արարատ, որուն ստուերին տակ իր օր աւուր գոյութիւնը կը պահէ վերանկախացած փոքրիկ Հայաստանը, ուր կը գտնուին Արեւմտեան Հայաստանի գաղթականներէն խոշոր զանգուած մը: Այսուհետեւ թերեւս այնքան ալ անհրաժեշտ չեն մեր քաղաքական կուսակցութիւնները Սփիւռքի տարածքին, երբ հայրենիք ունինք ուր կան եւ կը գործեն քաղաքական կուսակցութիւններ:  Սփիւռքին պէտք է Արտասահմանեան Ազգային Ժողով մը (որուն մասին պիտի անդրադառնամ յաջորդ յօդուածով) որպէսզի մէկ ձայնով ներկայացնէ իր արդար դատը համայն մարդկութեան, իսկ ազգային բարեգործական գործերով կրնան զբաղիլ մեր բարեսիրական հաստատութիւնները, նամանաւադ Եկեղեցին որ այդքան թերացած է իր առաքելութեան մէջ:

            Անհրաժեշտ են մեզի նոր ժամանակներու ոգիին համապատասխանող նոր ուղղութիւն եւ դաստիարակութիւն: Այսուհետեւ Հայկական Դատի հետապնդումէն զատ եւ անդին՝ չկայ ա՛յլ քաղաքական գործունէութիւն, որու կողքին՝ սակայն կայ Հայաստանի վերաշինութեան ու ամէն առումով հզօրացման հսկայական աշխատանքը, որուն մէջ մեծ ներդրում պիտի ունենան Արեւմտահայ գաղթօճախները ի սփիւռս աշխարհի: Որքան ալ ներդաշնակ չեն Սփիւռքի հայութեան կապերը հայրենի պետականութեան աշխատանքներուն հետ, այնու հադերձ իւրաքանչիւրիս արեան կանչն է սատարել հայրենիքին՝ մեր կարողութեան չափով:

            Նոյնքան ակնկալելի է որ մեր հայրենի պետութեան ղեկավարները ըմբռնեն սփիւռքահայութեան վիճակը, եւ հեռու մնան վերէն նայելու իրենց հոգեբանութենէն եւ չկաշառեն ու չշոյեն փառասէր եւ փառամոլ «ազգայինները» իրենց առատաբաշխ շքանաշաններով, մեկնելով ընդհանրապէս իրենց անհատական եւ ո’չ ընդհանրական շահերէն:

            Հայաստանի Պետութիւնը պէտք է հասկնայ, որ Հայրենիքի ու Սփիւռքի գաղութներու միջեւ կապը՝ մօր եւ որդիի յարաբերութիւն է, եւ անհրաժեշտ է որ հիմնուած ըլլայ մայրական սիրոյ բոլոր տուեալներուն վրայ, –սիրոյ, գուրգուրանքի եւ քաջալերութեան,– որպէսզի աստանդական հայեր վերադառնան իրենց մօր գիրկը, եւ իրենց հետ բերեն զիրենք հիւրընկալած երկիրներու՝ տնտեսական, գիտական, ճարտարարուեստական բոլոր առաւելութիւնները եւ սատարեն հայրենիքի վերելքին:

            Հետեւաբար՝ դատապարտելի է հատուածական շահեր հետապնդելու մեր հոգեբանութիւնը, ինչ որ կը ջլատէ մեր քաղաքական եւ մարտական ոյժը: Ներկայիս այս հարցը որքան ալ էական նկատուի, տակաւին կարելիութիւն մը դառնալէ հեռու է, որովհետեւ սոսկ փափաքով եւ զգացումներով չենք կրնար առաջնորդուիլ, անհրաժեշտ է միութեան նախանձախնդրութիւն եւ անկեղծութիւն, որոնց բացակայութիւնը զգալի է մեր բոլոր գաղթօճախներուն մէջ:

            Հայ Ժողովուրդը երբեք պէտք չէ մոռնայ թէ ի՜նչ զոհողութիւններու եւ ի՜նչ մարտիրոսութեան գին վճարեց իր ազատութեան պայքարի ճանապարհի ընթացքին: Այս զոհողութիւններն ու նահատակներու մարտիրոսութիւնները պէտք է կորիզը կազմեն մեր ապագայի մտածողութեան: Բարբարոս Թուրքը փորձեց փճացնել հայ ցեղը, ջարդեց, կոտորեց, դէպի անապատները քշեց եւ յաջողեցաւ մոխրացնել հայոց աշխարհը, եւ սակայն չկրցաւ փճացնել ցեղին ապրելու եւ գոյատեւելու բարոյական եւ մտաւորական կորովը:

            Այսօր իրաւունք ունինք հպարտանալու ներկայ Հայաստանով, որ մեր պատմական հայրենիքի մէկ մասն է միայն, եւ իւրաքանչիւր հայ՝ զայն պահելու, սնուցանելու արիութիւնն ու կամքը, հեռատեսութիւնն ու իմաստութիւնը ցոյց պէտք է տայ առանց անտեսելու սփիւռքի ծովածաւալ կարիքները, ուր կ’ապրի հայութեան մեծամասնութիւնը:

             Մեր արդար դատի հետապնդումին համար անհարաժեշտ է որ կեդրոնացնենք մեր ոյժերը, միաձոյլ եւ միաձայն գործունէութիւն պէտք է ըլլայ մեր նոր նշանաբանը, հեռու հատուածական եւ կուսակցական թշնամութենէ եւ ատելութենէ, կարենալ հասնելու մեր նպատակին: Սէր, միութիւն եւ զոհողութիւն պիտի առաջնորդեն մեզ փառապանծ յաղթանակի, որ մեր անիրաւուած ժողովուրդին արդար իրաւունքն է եւ մեր նահատակաց արիւնաթաթախ կտակը:

                                                                                                         Լսի’ր, որդիս, պատգամ որպէս

                                                                                   Սիրող քո մօր խօ՜սքը սրտանց,

                                                                                    Այսօրուանից յանձնում եմ քեզ

                                                                                    Հայոց լեզուն հազարագանձ:

                                                                                                                            (Սիլվա Կապուտիկեան)

                Անառարկելի իրողութիւն է որ իւրաքանչիւր եկեղեցւոյ կողքին անհրաժեշտ է ունենալ հայ դպրոց: Վերջին քանի մը տասնամեակներուն Արեւելքէն եկող հայախօս սերունդը իր մայրամուտը կ’ապրի. այլ խօսքով, անցնելու վրայ է: Նոր մատղաշ սերունդը, որ կ’աճի ու հասակ կը նետէ հայ տան մէջ, դժբախտաբար հայօրէն պիտի չապրի եթէ հայեցի դաստիարակութիւն չստանայ որպէս սնունդ իր մտքին ու հոգիին: Իսկ այդ սնունդը կրնայ մատակարարել միա՛յն հայ դպրոցը – ո’չ եկեղեցին եւ ո’չ ալ ակումբը: Հայ դպրոց ըսելով չենք ուզեր հասկնալ միայն մանկապարտէզներ ու ծաղկոցներ, այլ միջնակարգ եւ երկրորդական վարժարաններ որոնք հայ լեզուի ճամբով կրնան ամրապնդել եւ կերտել հայ աշակերտին ինքնութիւնը:

            Անգամ մը որ հայ պատանին սպառազինուած ըլլայ հայեցի դաստիարակութեամբ եւ հայ լեզուով,  կրնայ անվարան շարունակել իր բարձրագոյն ուսումը ամերիկեան եւ կամ եւրոպական համալսարաններու մէջ, առանց կորսնցնելու իր հայութիւնը: Եթէ չգուրգուրանք մեր վարժարաններուն վրայ, մեր բոլոր հայապահպանման բաղձանքներն ու ծրագիրները կը մնան միայն որպէս երազային հաճոյք:

            Որքան ալ շեշտենք հայ դպրոցի դերն ու կարեւորութիւնը, եթէ մեր խօսքին չենք միացներ մեր գործօն մասնակցութիւնն ու աշխատանքը զայն կենդանի ոյժ պահելով մեր հասարակական կեանքի մէջ՝ ան կը մնայ լոկ բաղձանքի սահմաններուն մէջ, մինչեւ որ հայախօս հին սերունդը անհետանայ:

Արտասաhմանեան պայմաններու, նամանաւանդ Միացեալ Նահանգներու մէջ, այդքան ալ դիւրին չէ հայկական դպրոց պահել երբ ամէն քայլափոխին կան պետական հանրային ձրի դպրոցներ: Ամերիկեան «բարձր» քաղաքակրթութեան ազդեցութեան ներքեւ, շա՜տ դիւրութեամբ պիտի ձուլուին մեր նոր սերունդի զաւակները, որովհետեւ պատմութիւնը բազմիցս փաստած է, որ այդ մեծ հալոցին մէջ ոչ մէկ ազգութիւն կրնայ դիմանալ եւ գոյատեւել:

Նկատի ունենալով ձուլումի վտանգը, Ամերիկայի հայ գաղութները պարտաւոր են ի գին ամէն զոհողութեան բանալ հայեցի դաստիարակութեան օճախներ, եւ եղածներուն վրայ ալ գուրգուրալ եւ պահել զանոնք ինչպէս կը պահենք մեր եկեղեցիները, որովհետեւ հայ դպրոցը տաճարն է մեսրոպաշունչ հայ լեզուին:

Թէեւ անցեալին յաճախ կը կրկնէինք որ հայը ոչ-քրիստոնեայ երկիրներու մէջ չի կրնար ձուլուիլ, Միջին Արեւելքի  քաղաքական վերիվայրումները  դժբախտաբար ստիպեցին որ մեր համոզումը փոխենք, որովհետեւ անհանդուրժող իսլամական շարժումները կը սպառնան մեր գոյութեան, ուստի եւ մեր լեզուի յարատեւման, մեզ արմատախիլ ընելով մեր որդեգրուած երկրորդ հայրենիքներէն՝ Սուրիայէն, Լիբանանէն, Պարսկաստանէն, Եգիպտոսէն եւ այլուր:

Ահաւասիկ հայեցի դաստիարակութեան անհրաժեշտութիւնը զգալով, Գաբրիէլ Ինճէճիքեան («Խենթը»)  յաջողեցաւ դպրոց բանալ 1960ական թուականներու սկիզբը, Ամերիկայի Արեւմտեան ափին վրայ, ուր սկսած էին հաւաքուիլ Միջին Արեւելքէն եւ արեւելեան Եւրոպայէն հասած նոր գաղթականներ:  Թէեւ թերահաւատներ ծիծաղով դիմաւորեցին Ինճէճիքեանի այս յանդուգն քայլը, եւ սակայն իրողութիւնը մէջտեղն է եւ բոլոր անոնք որոնք քմծիծաղով «Ամերիկայի մէջ մանկապարտէզ» կը յայտարարէին, այսօր լռած են ի տես Ինճէճիքեանի յաջողութեան: Վարձքդ կատա՛ր, Գաբրիէլ…

Այսօր՝ Լոս Անճէլըսահայ գաղութը կը կանգնի դժբախտ իրողութեան մը առջեւ:  Երկա՜ր տարիներու տքնաջան աշխատանքէ եւ յաջողութեան բազմաթիւ մրցանակներէ ետք, Արշակ Տիգրանեան Վարժարանը ո’չ թէ փակուելու վտանգի առջեւ է, այլ Թէքէեան Մշակութային Միութեան պատուարժան վարչութիւնը որոշած է դպրոցը փակելէ ետք՝ կալուածը ծախել, ըստ մեր ստոյգ աղբիւրներուն (երանի՜ թէ սխալած ըլլանք):  Նոյն ատեն կը լսենք ո’չ պաշտօնական աղբիւրներէ, որ վարչութիւնը որոշած է դպրոցը ծախելէ ետք, ուրիշ հայաշատ վայր մը փոխադրել վարժարանը:  Հոլիվուտէն աւելի հայաշատ վա՞յր:  Այս ըսի ըսաւներուն վերջ տալու համար, կ’ակնկալէինք Թէքէեան Մշակութային Միութեան պատուարժան վարչութենէն յստակ յայտարարութիւն մը կամ հաղորդագրութիւն մը. բայց աւա՜ղ, մինչեւ այսօր պաշտօնական ո’չ մէկ յայտարարութիւն, որուն որպէս հետեւանք, կը լսենք զանազան մեկնաբանութիւններ, զորս հրապարակաւ յայտնելու հարկը չենք տեսներ, որովհետեւ մեր մտահոգութիւնը այդ ըսի-ըսաւներէն շա՜տ աւելի խոր են եւ մտահոգիչ:

Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին, նման անպատասխանատու քայլ մը բացարձակապէս ներելի չէ, չըսելու համար որ զայն կը նկատենք՝ ոճիր հայ ժողովուրդի գոյութենական պայքարի ճանապարհին վրայ: Մենք պէտք էր նոր դպրոցներ բանայինք ցեղասպանութեան հարիւրամեակին առիթով, մեր վրէժը լուծելու մեր թշնամիէն, որ փորձեց մեզ արմատախիլ ընել մեր հազարամեայ հայրենիքէն, բայց չկրցաւ կործանել մեր ապրելու եւ ստեղծելու անկորնչելի կամքն ու կորովը: Ինչպէ՞ս պիտի լուծենք մեր մայրերուն եւ մեծ մայրերուն վրէժը, որոնք Տէր Զօրի անապատներուն մէջ, անօթի ու ծարաւ, չմոռցան իրենց մանուկներուն այբուբեն սորվեցնել կիզիչ անապատի աւազներուն վրայ, իսկ մենք այսօր, Ամերիկայի եւ Կիպրոսի հանգիստ պայմաններուն մէջ կը փակենք յաջողած դպրոցներ, զանազան անհեթեթ պատճառաբանութիւններով:

            Ի՛նչ ալ ըլլան տարակարծութիւնները Թէքէեան Մշակութային Միութեան շրջանակէն եւ կամ Արշակ Տիգրանեանի հոգաբարձական կազմէն ներս, եւ կամ ալ տնօրէնութեան եւ ուսուցչական կազմէն ներս, ատոնք ո’չ մէկ ձեւով անդրադարձ պէտք չէ ունենան գաղութի գոյութենական պայքարի առաքելութեան վրայ:  Եթէ հարցը նիւթական է, կարելի է համազգային հանգանակութիւն կազմակերպել եւ ապահովել նոր բարերարներ ինչպէս անցեալին: Եթէ հարցը անձնական հեղինակութեան խնդիր է, պէտք է զոհել անձնական շահերն ու հաշիւները՝ ի գին հաւաքականին, այսինք ժողովուրդին: Այլ խօսքով՝ անկարելի բան չկայ այս պարագային, եթէ իսկապէս կը հաւատանք հայ դպրոցի կարեւորութեան, մասնաւորաբար Լոս Անճէլըսի հայահոծ գաղութին մէջ:

            Ամէն անգամ որ դպրոց մը կը փակենք, կ’ուրախացնենք մեր թշնամին եւ կը պղծենք մեր նահատակներու արիւնաթաթախ կտակը – գոյատեւել եւ ապրիլ հայօրէն եւ մեր գոյութիւնը խարսխել հայ լեզուի վրայ, որովհետեւ առանց հայ լեզուի չկայ ինքնութիւն:

            Հաւանաբար շատեր առարկեն, որ դիւրին է խօսիլ քան գործել եւ մանաւանդ դպրոց պահել, որ այդքա՜ն նիւթական զոհողութիւններու կարիքն ունի: Ահաւասիկ՝ պաշտօնապէս եւ հրապարակաւ կոչ կ’ուղղեմ Թէքէեան Մշակութային Միութեան եւ կ’առաջարկեմ հետեւեալը.- Ինչպէս որ ամերիկացին կ’ըսէ, Put your money where your mouth is, հետեւելով այդ ճշմարիտ սկզբունքին, պատրաստ ենք անվճար ստանձնել Արշակ Տիգրանեան Վարժարանի տնօրէնութիւնը եւ ի հարկին ապահովել ա՛յլ կամաւոր սիրայօժար գործակիցներ, եթէ Թէքէեան Մշակութային Միութիւնը յետս կոչէ իր որոշումը եւ անմիջապէս լծուի դպրոցը վերաբանալու 2015-16 տարեշրջանին համար:

            ՈՍԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

            Նախկին Տնօրէն Մխիթարեան Վարժարանի

Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի համացանցային կայքէջին վրայ զետեղուած լուրերէն կ’իմանանք թէ ՝ «Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Ծայրագոյն Պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հայրապետական տնօրինութեամբ Գերաշնորհ Տ. Յովակիմ Եպիսկոպոս Մանուկեանը ազատուելով Արթիկի Թեմի առաջնորդի եւ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի Միջեկեղեցական յարաբերութիւնների բաժնի տնօրէնի պաշտօններից, նշանակուել է Մեծ Բրիտանիայի հայոց թեմի առաջնորդ»:

Համայնք մը, այս պարագային անգլիաբնակ մեր համայնքը, որ անբաժանելի մէկ մասնիկն է հայ ազգին, քաջութիւնը պիտի ունենա՞յ արծարծելու, ազգային- հասարակական մտահոգութիւններէն մեկնելով, ընտրութիւն պահանջել առողջ ղեկավարութիւն մը յառաջ բերելու համար: Կրնա՞յ ըլլալ որ համատարած այս անտարբերութիւնը արդիւնքն է ա’յն իրողութեան որ ազգը դադրած է հաւատալէ Հայց. Եկեղեցւոյ ազգային դերին:

Դժբախտաբար, մեր համայնքներուն մօտ դրսեւորուած ջոջական-ամիրայական-սակաւապետական կացութիւնները, այս կամ այն կերպով, ուղղակի կամ անուղղակի պատճառ դարձած են որ մեր ժողովուրդը անտարբերութեան դատապարտուի: Ստոյգ իրականութիւն է որ մեր համայնքներէն ներս անդամներու մեծամասնութիւնը չի հետաքրքրուիր իր Եկեղեցիով, իր դպրոցով, իր բարեսիրական հաստատութիւններով, որովհետեւ իրմով հետաքրքրուող չկայ: Մեծագոյն իրողութիւնը ա’յն է, որ մեր եկեղեցիներուն աթոռները մասամբ, եւ քիչ մըն ալ անոնց բակը լեցնող հաւատացեալներու խմբակները, ցուցական հանգամանքէ մը անդին չեն անցնիր: Հետեւաբար` ինչպէ՞ս կարելի է ակնկալել, որ ժողովուրդը իր լիարժէք մասնակցութիւնը բերէ մեր համայնքային կեանքին մէջ:

Նկատի ունենալով մեր Եկեղեցւոյ  հոգեւոր, կրթական, մշակութային եւ հասարակական դերը մեր դարաւոր պատմութեան մէջ, –որուն խոր գիտակցութիւնը ունի մեր ժողովուրդը,– ինչպէ՞ս թարգմանել կամ մեկնաբանել այս համատարած անտարբերութիւնը: Եկեղեցին պէտք չէ վերածուի ծիսակատարութեանց կեդրոններու ու մոմերու վաճառատուներու, այլ՝ կենդանի  ապրումներու եւ ներշնչումի անսպառ աղբիւրի:

Եթէ ժողովրդավարութիւնն ու թափանցիկութիւնը բացակային մեր համայնքներէն ներս, այդ պարագային յառաջ կու գայ անտարբերութիւն եւ լճացում, որմէ միայն կրնան օգտուիլ իրենք զիրենք ազգին տէրերը համարող ջոջ ցեցերը:  Անհրաժեշտ է կրկնել եւ յստակացնել միանգամ ընդմիշտ, որ համայնքը հանդիսատես չէ, եւ իւրանքիւր անձ պարտաւոր է ըլլալ պատասխանատու եւ արդարօրէն պահանջէ իր մասնակցութեան իրաւունքը: Համայնքը իր ներկայացուցիչներու միջոցաւ պարտի՛ եւ պիտի՛ ընտրէ իր արժանաւոր հոգեւոր առաջնորդը, եւ կաթողիկոսը իրաւունք չունի, անտեսելով սահմանադրական եւ ժողովրդավարական կարգ ու կանոնի բոլոր տրամադրութիւնները, առաջնորդ նշանակելու իր ուզած թեկնածուն, որպէսզի դրածոյ առաջնորդը «խոնարհաբար եւ ստրկաբար» ծառայէ անոր բոլոր թաքուն ծրագիրներուն:

Արդար պէտք է ըլլանք եւ երբեք պէտք չէ զլանանք մեր ժողովուրդին ընտրելու իրաւունքը, որովհետեւ նման գաղտնի եւ վերէն պարտադրուած, հրահանգուած, որոշուած եւ նշանակուած առաջնորդներ, ո’չ միայն առողջ դրական գործունէութիւն չեն կրնար ունենալ իրենց թեմէն ներս, այլեւ համայնքին մէջ կը ստեղծեն իրերամերժ եւ իրարու հակասող հոսանքներ, ուր կարելի պիտի չըլլայ տեսնել նախաձեռնութիւն, կամ բարեկարգում, ժողովուրդը առաջնորդելով ճահճացումի:

Անգլիահայ թեմական կեանքէն ներս ստեղծուած դժուարութիւններու մասին յաճախ կարդացինք մամուլի մէջ, ինչպէս նաեւ իմացանք մեր բարեկամներու կողմէ, եւ նոյնիսկ կարգ մը գործող եկեղեցականներու դժգոհանքի արտայայտութիւններէն իրազեկ դարձանք ժողովրդավարութեան սկզբունքներու ոտնահարումի բոլոր փորձերուն՝ կատարուած Մայր Աթոռին կողմէ, ինչ որ հակառակ է մեր սահմանադրական կանոններուն: Ժողովուրդը անտեղեակ պահելու այս վերաբերմունքը, անկասկած, իր ժխտական անդրադարձը կ’ունենայ գաղութի վերաշխուժացման աշխատանքին մէջ:

Անգլիոյ հայութեան նման գաղութ մը, որ չափահաս է, անպայման պէտք է արտայայտէ իր կամքը, որովհետեւ այդ կամքը՝ ժողովուրդի կամքն է: Զարմանալի է որ այսպիսի պարագաներուն կը խուսափինք ժողովրդային իրաւունքի պաշտպանութեան հաստատուն կեցուածք ցուցաբերելու, «գաղութին մէջ ցնցումներ չյառաջացնելու» անտեղի մտահոգութեամբ, եւ, փոխանակ հարցը ուղղակի ճակատէն հարուածելու եւ լուծելու, կը նետուինք անտարբերութեան եւ անհոգութեան ճիրաններուն մէջ:

Ժողովրդավարութիւնը իմաստ կ’ունենայ երբ համայնքը, որպէս ամբողջական միութիւն, որպէս լիարժէք ժողովուրդ եւ հաւաքականութիւն, կ’ընտրէ իր հոգեւոր առաջնորդը, ապա թէ ոչ՝ կը մնանք եւ կը դառնանք անողնայար, անսկզբունք հաւաքականութիւն մը, տարուբերուող ամէն տեսակի հովերէ եւ ալիքներէ: Հաւաքականութեան մը անտարբերութիւնը՝ յաւակնութիւն եւ իրաւունք կու տայ այն անձին որ ինքզինք ազգին տէրը կը կարծէ: Նման յաւակնութիւններ ի վերջոյ համայնքներէ ներս կը ստեղծեն խմբակներ, մասնատելով եւ ջլատելով գաղութին ոյժերը:

Ժամանակն է որ քայլ պահենք քաղաքակիրթ երկիրներու հետ եւ զարկ տանք ժողովրդավարական անխախտ սկզբունքներու, նամանաւանդ մեր համայնքային կեանքէն ներս: Փոխանակ կաթողիկոսին կողմէ նշանակուած առաջնորդ մը ընդունելու, թելադրուած երեք թեկնածուներու անունները հարցականի եւ քննութեան տակ առնելէ ետք, կարելի էր թեկնածուներուն առիթ տալ որ հեռատեսիլի միջոցաւ վիճարկում ունենային եւ արտայայտէին իրենց մտահոգութիւնները եւ կատարէին առաջադրանքներ՝ թէ ինչպէ՛ս պիտի ղեկավարէին իրենց յանձնուած Թեմը: Նոյն առիթով, տեղւոյն մամուլը կրնար հարցաքննութեան ենթարկել նաեւ թեկնածուներուն ներկան ու անցեալը, չափել անոնց ազգային եւ եկեղեցական հարցերու հմտութիւնը, որպէսզի թափանցիկութեան սկզբունքով ժողովուրդը ընտրէ իր նոր հոգեւոր առաջնորդը: Ժողովրդավարական սկզբունքներու հասցէին մեծ ապտակ մըն է «նշանակուած» ըլլալու հանքամանքը, որ միայն կը յիշեցնէ աւատապետութեան միջնադարեան տխուր շրջանը:

Բոլորիս ծանօթ է որ մեր սփիւռքեան պայմաններուն մէջ Եկեղեցին ունեցած է եւ ունի համայնքին անդամները համախմբելու մեծ կարողութիւն, պայմանաւ որ այդ մեծ իրողութիւնը սեփականութիւնը չդառնայ անհատներու (ջոջերու) եւ կամ կուսակցութիւններու, իրենց օրակարգը յառաջ քշելու համար:  Եկեղեցին յաջողած պիտի ըլլար այսօր, եթէ կարենար իր շուրջ համախմբել ժողովուրդի ստուար մեծամասնութեան գործօն մասնակցութիւնը յօգուտ այդ համայնքի բարօրութեան: Համայնքի մը ոյժը իր իրաւունքներու գիտակցութեան եւ կենսագործման մէջ կը կայանայ, եւ այդ գիտակցութիւնն է որ պիտի դրսեւորուի առաջնորդի ընտրութեան ժամանակ:

Ասկէ առաջ արտայայտուած ենք այս մասին, սակայն անգամ մը եւս կ’արժէ կրկնել այստեղ, որ Եկեղեցին եկեղեցականներուն սեփականութինը չէ, եւ հետեւաբար անոնք չեն կրնար իրենց կամքը պարտադրել գիտակից ժողովուրդին վրայ:  Եկեղեցին ժողովուրդն է ու կը պատկանի ժողովուրդին, եւ ամէն որոշում պէտք է առնուի նոյն ա’յդ ժողովուրդին գիտակցութեամբ եւ լիարժէք գործօն մասնակցութեամբ: Վերջ պէտք է տանք սանձարձակ կղերապետութեան եւ յարգենք սահմանադրական օրէնքի բոլոր տրամադրութիւնները:

Համայնքներու կենսունակութեան միակ ճամբան ժողովրդավարական սկզբունքներու վերահաստատումն է, ապա թէ ոչ՝ կարելի չէ ժողովուրդէն պահանջել որ յանձնառու ըլլայ գաղութային աշխատանքի եւ իր կառուցողական մասնակցութեամբ համայնքը վերաշխուժացնէ:

Օտա՜ր, ամայի՜ ճամբէքի վրայ,
Իմ քարաւանը մեղմ կը ղօղանջէ.
Կանգնի’ր, քարաւանս, ինձի կը թուայ,
Թէ հայրենիքէս ինձ մարդ կը կանչէ:
Աւետիք Իսահակեան

Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի արհաւիրքներէն եւ աւերներէն ետք, երբ Հայ ժողովուրդը կորսնցուցած էր տասնեակ հազարաւոր հայորդիներ, 1946 թուականին Հայաստանի պետութիւնը իմաստութիւնը ունեցաւ, անշուշտ Խորհրդային իշխանութեան կեդրոնի  հաւանութեամբ եւ համամտութեամբ, կազմակերպելու ներգաղթ դէպի հայրենիք (երեք կարաւաններով):

Թէ ի՞նչ էին իսկական քաղաքական պատճառները այս ներգաղթին, որուն մասին քաղաքագէտներ եւ պատմաբաններ զանազան մեկնաբանութիւններ կու տան—թէեւ կը կարծուի որ ներգաղթը Խորհրդային իշխանութիւններուն համար «պրոպագանդ»ի (propaganda) համար մեծ նշանակութիւն ունեցող գործողութիւն մըն էր— յամենանայն դէպս՝ այդքան ալ կարեւոր չեն այդ մեկնաբանութիւնները, որովհետեւ ներգաղթը անհրաժեշտութիւն մըն էր այդ օրերուն, նաեւ փրկութիւն՝ անձուկ պայմաններու մէջ բնակող, ցեղասպանութենէն մազապուրծ ճողոպրած հայ ժողովուրդի զաւակներուն, որոնք Տէր Զօրի անապատներու օրհասական օրերէն ետք կայք հաստատած էին Միջին Արեւելքի զանազան երկիրներուն մէջ— Սուրիա, Լիբանան, Յորդանան, Իրաք, Պաղեստին, Եգիպտոս:

Անհնարին պիտի ըլլայ վարդագոյն գոյներով ներկայացնել ներգաղթած հայութեան ընդհանուր պատկերը, որովհետեւ անոնք ականատես եղան «Երազային Հայրենիք»ի համատարած թշուառութեան եւ չափազանց աղքատութեան: Պիտի չուզէինք անդրադառնալ նաեւ ա’յն տխուր իրողութեան թէ ինչպէ՛ս հայրենիք գաղթողներէն շատեր զանազան պատրուակներով(քաղաքական, կուսակցական, կրօնական) իրենց նոր գողգոթան գտան Սիպերիոյ սառնամանիքներուն մէջ: Տխուր եւ սահմռկեցուցիչ է նկարագրել մեր հայրենի եղբայրներուն եւ քոյրերուն տառապանքը Սիպերիոյ այդ անմարդկային պայմաններուն մէջ, եւ սակայն չենք կրնար չանդրադառնալ գէթ մի քանի տողով այդ եղերական  անգութ պայմաններուն, որոնց մէջ մեր հայութիւնը ենթարկուեցաւ ամենէն դաժան կացութիւններուն եւ փորձեց իր գոյութիւնը պահպանել մինչեւ իրենց վերադարձը աքսորէն:

Հայրենադարձներուն մէջ կային նաեւ շատեր որոնք իրենց երկիրներուն մէջ բարեկեցիկ կեանք մը կ’ապրէին: Այդ բոլորը գիտակցաբար թողնելով հայրենիքի սիրոյն, ներգաղթեցին եւդէմ յանդիման եկան տնտեսապէս ծանրագոյն ճգնաժամ ապրող իրեն տեղացի «քոյրերուն եւ եղբայրներուն» անբարեխիղճ վերաբերմունքին, մինչեւ իսկ «աղբար», «աղբեր» կոչուեցան փոխաբերական իմաստով:

Հակառակ վերեւ յիշատակուած դժուարութիւններուն, հայրենադարձները իրենց դրական ներդրումը ունեցան Հայաստանի կայունացման եւ զօրացման աշխատանքին մէջ, իրենց քրտինքի եւ արեան դրոշմով: Ներգաղթելով Հայաստան՝ մեծ դեր ունեցան երկրի մշակութային, երաժշտական, գիտական, կրօնական եւ հասարակական զարգացման աշխատանքներուն ինչպէս նաեւ քաղաքական եւ մարտական ոլորտներուն մէջ: 

Կազմակերպուած զանգուածային ներգաղթ մը եւս տեղի ունեցաւ 1962-1965 թուականներուն՝ Կիպրոսէն, Սուրիայէն եւ այլուր:  Վերջին ներգաղթ մը եւս կազմակերպուեցաւ եւ քաջալերուեցաւ Պարսկաստանէն, 1970-ական թուականներու սկիզբը, Իսլամական յեղափոխութեան նախօրեակին:  Այս թուականներէն ետք՝ պաշտօնապէս ո’չ մէկ անդրադարձ կազմակերպուած զանգուածային ներգաղթի մը մասին, որուն կարիքը այդքա՜ն ունի մեր հայրենիքը, մանաւանդ Հայաստանի ներքին սփիւռքէն, որ աւելի կանուխէն սկսած էր կազմուիլ երկրին մէջ տիրող անգործութեան հետեւանքով:

Այսօր ազատ անկախ Հայաստանի ժամանակաշրջանին ստեղծուած են հազուագիւտ կազմակերպութիւններ եւ ծրագիրներ, որոնք իրենց քարոզութեամբ կը խթանեն հայրենադարձութեան գաղափարը, մասնաւորպէս երիտասարդ սերունդին մօտ: Անշուշտ կարելի չէ անտեսել երբեք Սփիւռքի Նախարարութեան «Արի Տուն» ծրագիրը եւ յատկապէս նորաստեղծ «Վերադարձ Հայաստան» հիմնադրամը, որուն գլխաւոր նպատակն է քաջալերել հայրենադարձութիւնը: Աշխատանքներ են որոնք տակաւին իրենց նախնական քայլերուն մէջ չկրցան խանդավառութիւն ստեղծել սփիւռքահայութեան մէջ, որովհետեւ այս աշխատանքին մեծագոյն տապարը զարնող տխուր իրականութիւնն է արտագաղթը, որուն պիտի անդրադառնանք յաջորդ յօդուածով:

Հայրենադարձութիւնը միայն քարոզախօսութեամբ չի՛ կրնար իրականանալ, յայտարարելով որ Հայաստանն է ապրելու յարմարագոյն եւ ճիշդ վայրը, հեռու այլասերման վտանգէն: «Արի Տուն» յայտարարողը նաեւ տուն տեղ կը պատրաստէ: Անհրաժեշտ է նախ՝ ստեղծել խոր համոզում եւ գործադրել լիակատար աջակցութիւն, պատրաստելով նպաստաւոր պայմաններ, կեանքի եւ գործի ապահովութիւն՝ զերծ ամէն տեսակի խտրականութենէ:

Պաշտօնական տուուեալներու համաձայն, Սուրիոյ քաղաքական վերջին իրադարձութիւններուն հետեւանքով՝ Հայասատան ներգաղթած են 11,000 սուրիահայեր, որոնք մեծաւ մասամբ կը բնակին Երեւանի եւ կամ մօտակայ արուարձաններու մէջ: Երբեք տարօրինակ թող չթուի Մարալ Նալպանդեանի պատմութիւնը. «56-ամեայ Մարալը Հալէպից է, քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով դեգերումների ելած հերթական սիրիահայը, որ մօտաւորապէս մէկ տարի է, ինչ Հայաստանում է: Այգեստանում վարձած սենեակում, որին վճարում էր ամսական 45 հազար դրամ, սանգահանգոյց չի եղել: Դրսում էր, լոգարանն էլ վարագույրով ծածկած: Ու ամբողջ այդ ընթացքում տիկին Մարալը մարմնի հիգիենան (hygiene) հոգացել է սենեակում՝ տաշտում անջատ-անջատ լուանալով գլուխը, յետոյ մարմնի այլ մասերը:» … «Էն տանը որ մնում էինք, բաղնիքը բակում էր ու դռան փոխարէն վարագոյր էր քաշած,- «Հետքին» պատմում է նա,- ձմռանը ցուրտ էր, ամռանն էլ՝ ախր գոց չէր, անհանգիստ էի, դուն կրնաս հանգիստ ըլլա՞լ»:

Ահաւասիկ այն դժնդակ պայմանները որուն ենթարկուած են Սուրիոյ զանազան քաղաքներէն (Հալէպ, Գամիշլի, Հասիչէ, Հոմս, Քեսապ, եւայլն)  ներգաղթած մեր հայրենակիցներուն վիճակը: Ո’չ, եզակի դէպք մը չէ այս մէկը: Բացէք հայ մամուլի էջերը եւ հոն պիտի տեսնէք ներգաղթողներու գունագեղ, դառն, յուսահատական պատմութիւնները—անբարեխիղճ վերաբերմունք, գողութիւն, խտրութիւն, կաշառակերութիւն, անտարբերութիւն, խաբեբայութիւն եւ մասամբ նոցին—եւ երբեք զարմանալի չէ որ ներգաղթողներուն մեծամասնութիւնը կը ցանկայ արտագաղթել օտար ափեր, նոյնիսկ վերադառնալ իր ծննդավայրը, ստոյգ գիտնալով որ այդտեղ իր կեանքը վտանգի տակ կրնայ ըլլալ: Կրնա՞ք երեւակայել թէ ի՜նչ ողբերգութիւն է այս հոգեվիճակը եւ ի՜նչ ձեւի անդրադարձ կրնայ ունենալ բոլոր անոնց վրայ որոնք կը մտածէին ներգաղթել Հայաստան:

Բոլոր անոնք որոնք ազգային կեանքով մտահոգ են, մեծ հիասթափութիւն կ’ապրին երբ կը տեսնեն որ Հայաստանի պետական համակարգին մէջ, Կրթութեան եւ Գիտութեան Նախարարութենէն սկսած մինչեւ Սփիւռքի Նախարարութիւն, Մշակոյթի Նախարարութիւն, Գիւղատնտեսական Նախարարութիւն, Քաղաքապետութիւն, տեղական ինքնակառավարման մարմիններու մէջ չեն գտներ սփիւռքահայեր՝ որոնք ներգրաւուած են այդ պետական համակարգերու մէջ, ալ ո՜ւր մնաց որ անոնք հիւպատոսներ, դեսպաններ ըլլան մանաւանդ ա’յն երկիրներուն մէջ, ուրկէ եկած են եւ քաջածանօթ են անոնց լեզուին, բարքերուն եւ մասնաւորաբար հայ գաղութներու կառոյցին: Պիտի գա՞յ օրը՝ երբ հայրենի կառավարութիւնը պիտի գիտակցի արժանաւորապէս օգտագործել Սփիւռքի ներոյժը:

Ահաւասիկ հարց մը որ կարօտ է շատ լուրջ վերլուծումի եւ քննութեան: Նկատի ունենալով վերջին քսանեւհինգ տարիներու փորձառութիւնը, կրնանք ըսել որ Հայրենիք-Սփիւռք փոխ-յարաբերութիւնները այդքան ալ ջերմ չեն եղած. հետեւաբար՝ կազմակերպուած նոր ներգաղթ իրականացնելու համար անհրաժեշտ է զարգացնել այդ փոխ-յարաբերութիւնները—ո’չ թէ անհատ-բարերարներու «ես»ը շոյող շքանշանաբաշխութեամբ, այլ արդար եւ ճշմարիտ, նպաստաւոր կենսական պայմաններ ստեղծելով: 

Յաճախ մամուլի մէջ կը կարդանք եւ բեմերէն պաշտօնապէս կը լսենք որ հայրենի կառավարութեան համար առաջնահերթ խնդիր է ներգաղթ իրականացնելը, որ մինչեւ այսօր կը մնայ լօզունգի եւ բաղձանքի սահմաններուն մէջ: Սփիւռքահայերուս համար ալ տակաւին յստակ չեղաւ թէ արդեօ՞ք ներգաղթ կազմակերպելու ցանկութիւնը հրապարակ նետուած է արտագաղթողներուն տեղը լեցնելու, թէ՝ իսկապէս ազգահաւաքման մեծ աշխատանք կը տարուի հայրենիքը նոր աւիւնով եւ նոր ոյժերով զօրացնելու համար:

Նոյնքան կենսական եւ անհրաժեշտ է որ անսովոր հրատապութեամբ վերաբնակեցնենք Արցախի Լեռնային Հանրապետութեան բոլոր շրջանները, նկատի ունենալով թշնամիին ամէնօրեայ սպառնալիքները ո’չ միայն ազատագրուած հողերու գրաւման, այլեւ խաղաղ բնիկ ժողովուրդի բնաջնջումի կապակցութեամբ: Ակնյայտ է որ նման վերաբնակեցում մը անպայման պէտք է ըլլայ պետական հովանաւորութեամբ, Սփիւռքի գործօն մասնակցութեամբ, եւ ստեղծուին մարդկային տարրական պահանջները լրացնող ամէն ձեւի կենսական հասարակական պայմաններ: 

Ահաւասիկ երկու սրբազան առաքելութիւններ, մարտահրաւէրներ, մասնաւորաբար համայն Սփիւռքի առջեւ դրուած: Տեսանք արդէն թէ ինչպէս Միջին Արեւելքի հայութիւնը,  մասնաւորաբար լիբանանահայութիւնը, տակաւ առ տակաւ, 1970ական թուականներէն սկսեալ, քաղաքացիական պատերազմի արհաւիրքներէն փախչելու համար հեռացաւ «հայրենամերձ» գաղթօջախներէն եւ գնաց օտար ափեր, հակառակ այն իրողութեան որ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը եւ մեր աւանդական կուսակցութիւնները սկզբունքային գետնի վրայ դէմ արտայայտուեցան այս գաղթին—ուրիշ հարց թէ ատիկա քարոզողներէն շատեր Կրին Գարտ (Green Card) ապահոված ըլլալով հանգիստ կը զգային իրենց մորթին մէջ—, թէեւ երբեք պաշտօնապէս չքաջալերեցին որ մեկնող հայութիւնը գէթ Հայաստան գաղթէր, եւ ո’չ ալ օրուան Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարները լայնօրէն բացին հայրենիքի դռները նոր ներգաղթի մը առջեւ, որ կրնար շա՜տ դրական ճակատագրական դեր ունենալ հայրենիքի թուային աճումին մէջ: Եւ այս բոլորը պատահեցան, որովհետեւ երկու կողմերն ալ, Հայաստան եւ Սփիւռք, յստակ կազմակերպուած ծրագիր մը չունէին:  Ահաւասիկ ճիշդ այս ժամանակամիջոցին, ինչպէս գիտենք, մեր հայաստանցի քոյրերն ու եղբայրներն ալ միւս կողմէ՝ արտագաղթեցին, օգտուելով Ամերիկայի Լաութընպըրկի (Lautenberg Amendment) օրէնքէն, որ յատուկ կերպով պատրաստուած էր հրեաներուն համար որպէսզի Սովետական Միութենէն կարենային արտասահման գաղթել:

Այսօր նոյն տխուր իրականութեան առջեւ կը գտնուին մեր սուրիահայ եղբայրներն ու քոյրերը, որոնց փրկութեան համար կոչեր կը հրապարակուին հայկական մամուլին մէջ:Ու՞ր են մեր սփիւռքի կազմակերպութիւնները: Ու՞ր է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը: Ու՞ր է Հայասատանի Պետութիւնը: Ո՞վ տէր պիտի կանգնի այս խեղճ ժողովուրդին: Շատ դիւրին է ըսել մի’ գաղթէք, հայ գաղութները մի’ պարպէք: Դադրեցէ՛ք հրապարակային ձեր ճառախօսութիւններէն եւ բեմախօսութիւններէն եւ գործնական լուծում առաջարկեցէք: Հայկական առածը կ’ըսէ. «խօսքով փիլաւ չ’եփիր». ձեր հանգիստ, ապահով վայրերուն մէջ նստելով, կրակի տակ ապրող, կեանքի դէմ մաքառող ժողովուրդին չէք կրնար հայաթափութեան վնասներուն մասին խօսիլ: Վերջին չորս տարիներու սուրիական քաղաքացիական պայքարի հետեւանքով՝ սուրիահայութիւնը դժոխային պայմաններու տակ օր աւուր կ’ապրի, իսկ մենք չկրցանք միասնաբար ծրագիր մը որդեգրել թէ ո՛ւր պիտի առաջնորդենք մեր ժողովուրդը: Հաւանաբար չսորվեցանք մեր դասը, որ Միջին Արեւելքը այլեւս քրիստոնեայ ժողովուրդներու համար ապահով երկիր չէ:Տակաւին վերջերս էր՝ Մարոնիներու Կարտինալ Րայի Պատրիարքը ահազանգ կը հնչեցնէր որ քրիստոնեայ ժողովուրդներու անհետացումը միջին Արեւելքի մէջ անխուսափելի է այլեւս:Այս բացայայտ ճշմարտութեան գիտակցութիւնը ունի՞ն մեր ղեկավարները:

Ժամանակն է որ արմատական լուծումներ առաջարկենք համասփիւռ հայութիւնը փրկելու եւ համախմբելու Հայաստանի եւ Արցախի մէջ յանուն հայոց պետութեան բարօրութեան եւ ազգային բարգաւաճման:Վաղը կրնայ ուշ ըլլալ….: